PSA: τι δείχνει η εξέταση και πότε να ανησυχήσετε

Το PSA (ειδικό προστατικό αντιγόνο) είναι μια πρωτεΐνη που παράγει ο προστάτης και μετριέται με μια απλή εξέταση αίματος. Υψηλό PSA μπορεί να σημαίνει καρκίνο του προστάτη, αλλά πολύ συχνά οφείλεται σε καλοήθη διόγκωση του προστάτη, φλεγμονή ή ουρολοίμωξη. Γι' αυτό η εξέταση PSA δεν κάνει από μόνη της διάγνωση: δείχνει ποιος χρειάζεται περισσότερο έλεγχο.

Τι είναι το PSA

Ο προστάτης είναι ένας αδένας στο μέγεθος καρυδιού, κάτω από την ουροδόχο κύστη, που φτιάχνει μέρος του υγρού του σπέρματος. Το PSA είναι μια πρωτεΐνη του προστάτη και ένα μικρό μέρος της περνά στο αίμα.

Οι ευρωπαϊκές οδηγίες της EAU το περιγράφουν ως δείκτη ειδικό για τον προστάτη αλλά όχι για τον καρκίνο. Δηλαδή ανεβαίνει σε κάθε πάθηση του προστάτη, όχι μόνο στον καρκίνο. Όσο υψηλότερη είναι η τιμή, τόσο πιο πιθανό είναι να υπάρχει καρκίνος, αλλά δεν υπάρχει ένα όριο που να ξεχωρίζει με βεβαιότητα το υγιές από το άρρωστο.

PSA: φυσιολογικές τιμές ανά ηλικία

Δεν υπάρχει μία «φυσιολογική» τιμή PSA για όλους. Το PSA ανεβαίνει φυσιολογικά με την ηλικία, καθώς μεγαλώνει ο προστάτης. Ως ενδεικτικό παράδειγμα, οι βρετανικές οδηγίες του NICE χρησιμοποιούν τα εξής όρια για άνδρες που έχουν ήδη συμπτώματα από τον προστάτη, πάνω από τα οποία συστήνεται παραπομπή για περαιτέρω έλεγχο:

• 40 έως 49 ετών: πάνω από 2,5 ng/ml
• 50 έως 59 ετών: πάνω από 3,5 ng/ml
• 60 έως 69 ετών: πάνω από 4,5 ng/ml
• 70 έως 79 ετών: πάνω από 6,5 ng/ml

Τα όρια αυτά δεν είναι διάγνωση. Μια τιμή κάτω από το όριο δεν αποκλείει εντελώς τον καρκίνο και μια τιμή πάνω από το όριο συχνά έχει άλλη εξήγηση. Το αποτέλεσμά σας το ερμηνεύει ο γιατρός, μαζί με την ηλικία, το ιστορικό και την εξέταση.

Τι ανεβάζει το PSA εκτός από τον καρκίνο

Πολλές καταστάσεις ανεβάζουν προσωρινά ή μόνιμα το PSA:

• Καλοήθης υπερπλασία προστάτη, η διόγκωση που έχουν πολλοί άνδρες μετά τα 50.
• Προστατίτιδα και ουρολοίμωξη: μια λοίμωξη μπορεί να ανεβάσει πολύ το PSA, και η τιμή μπορεί να χρειαστεί μήνες για να επανέλθει. Δείτε τον οδηγό για την ουρολοίμωξη στους άνδρες.
• Επίσχεση ούρων, όταν η κύστη δεν αδειάζει.
• Βιοψία ή επέμβαση στον προστάτη: η εξέταση PSA αναβάλλεται για τουλάχιστον έναν μήνα μετά από βιοψία.
• Εκσπερμάτιση, έντονη άσκηση και ποδήλατο τις τελευταίες 48 ώρες.

Η δακτυλική εξέταση του προστάτη δεν επηρεάζει την τιμή. Επιπλέον, το PSA του ίδιου ανθρώπου μπορεί να διαφέρει περίπου 15% από μέτρηση σε μέτρηση, και λίγο από εργαστήριο σε εργαστήριο.

Ορισμένα φάρμακα για τη διόγκωση του προστάτη, οι αναστολείς της 5α-αναγωγάσης, μειώνουν το PSA περίπου στο μισό. Αν τα παίρνετε, πείτε το στον γιατρό, γιατί η τιμή πρέπει να διορθωθεί για να ερμηνευτεί σωστά.

Εξέταση PSA: πώς γίνεται και πώς προετοιμάζεστε

Η εξέταση PSA είναι μια κοινή αιμοληψία. Μπορείτε να φάτε και να πιείτε κανονικά πριν.

Για 48 ώρες πριν από την εξέταση, οι οδηγίες του βρετανικού συστήματος υγείας NHS συστήνουν να αποφύγετε:

• εκσπερμάτιση
• έντονη άσκηση που σας λαχανιάζει
• ποδήλατο
• πρωκτική επαφή

Αν έχετε ουρολοίμωξη, η εξέταση γίνεται 4 έως 6 εβδομάδες αφού περάσει. Όταν παρακολουθείτε το PSA στον χρόνο, κάντε τις μετρήσεις στο ίδιο εργαστήριο, ώστε οι τιμές να συγκρίνονται.

Πότε να κάνετε PSA και κάθε πότε

Η εξέταση PSA σε άνδρες χωρίς συμπτώματα έχει οφέλη αλλά και μειονεκτήματα, γι' αυτό η απόφαση παίρνεται αφού συζητήσετε με τον γιατρό σας. Το όφελος είναι ότι ένας επικίνδυνος καρκίνος μπορεί να βρεθεί νωρίς. Το μειονέκτημα είναι ότι μπορεί να βρεθούν και καρκίνοι που δεν θα έκαναν ποτέ κακό, με περιττό άγχος, εξετάσεις και θεραπείες.

Οι ευρωπαϊκές οδηγίες της EAU προτείνουν να συζητείται η εξέταση PSA με άνδρες που είναι καλά ενημερωμένοι και έχουν αυξημένο κίνδυνο:

• από τα 50 ετών
• από τα 45 ετών, αν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του προστάτη πριν από τα 60, για παράδειγμα σε πατέρα ή αδελφό
• από τα 45 ετών, για άνδρες αφρικανικής καταγωγής
• από τα 40 ετών, για άνδρες με μετάλλαξη στο γονίδιο BRCA2

Το πόσο συχνά επαναλαμβάνεται εξαρτάται από την πρώτη τιμή. Αν το PSA είναι πάνω από 1 ng/ml στα 40 ή πάνω από 2 ng/ml στα 60, η EAU προτείνει επανάληψη κάθε 2 χρόνια. Αν είναι χαμηλότερο, η επόμενη μέτρηση μπορεί να γίνει έως και 8 χρόνια μετά. Οι άνδρες με προσδόκιμο ζωής κάτω από 15 χρόνια είναι απίθανο να ωφεληθούν από τον έλεγχο.

Αν θέλετε να δείτε ποιες άλλες εξετάσεις ρουτίνας ταιριάζουν στην ηλικία σας, δείτε τον οδηγό για το check up ανά ηλικία.

Όταν υπάρχουν συμπτώματα

Τα παραπάνω αφορούν άνδρες χωρίς ενοχλήσεις. Όταν υπάρχουν συμπτώματα, το PSA δεν είναι θέμα προληπτικού ελέγχου αλλά μέρος της διερεύνησης. Οι οδηγίες του NICE συστήνουν στον γιατρό να εξετάσει τον προστάτη και να προτείνει PSA σε άνδρες με:

• συχνουρία, νυχτερινή ούρηση ή επείγουσα ανάγκη για ούρηση
• δυσκολία να ξεκινήσει η ούρηση ή αδυναμία να αδειάσει η κύστη
• στυτική δυσλειτουργία
• ορατό αίμα στα ούρα

Συχνά αυτά τα συμπτώματα οφείλονται σε καλοήθη αίτια, όπως η διόγκωση του προστάτη, όμως μόνο ο έλεγχος δίνει την απάντηση.

PSA υψηλό: πότε να ανησυχήσετε

Ένα αυξημένο PSA δεν είναι λόγος πανικού. Το πρώτο βήμα είναι συνήθως η επανάληψη. Σε άνδρες χωρίς ύποπτα ευρήματα στην εξέταση και με PSA από 3 έως 10 ng/ml, η EAU συστήνει νέα μέτρηση μετά από περίπου 4 εβδομάδες, στο ίδιο εργαστήριο και χωρίς εκσπερμάτιση ή λοίμωξη πριν. Σε περίπου έναν στους πέντε άνδρες με μέτρια αυξημένο PSA, η τιμή πέφτει κάτω από 3 ng/ml μέσα σε ένα με δύο μήνες.

Αν το PSA παραμένει υψηλό, ο ουρολόγος μπορεί να προτείνει:

• δακτυλική εξέταση του προστάτη από το ορθό
• μαγνητική τομογραφία του προστάτη, που οι οδηγίες συστήνουν πριν από τη βιοψία. Για την ίδια την εξέταση δείτε τον οδηγό μας για τη μαγνητική τομογραφία.
• βιοψία, στοχευμένη στα σημεία που δείχνει η μαγνητική, μόνο αν χρειάζεται

Ανησυχία προκαλεί κυρίως ένα PSA που ανεβαίνει σταθερά από μέτρηση σε μέτρηση, ένα PSA πολύ υψηλό για την ηλικία ή ένα PSA υψηλό μαζί με ύποπτο εύρημα στη δακτυλική εξέταση. Και σε αυτές τις περιπτώσεις, η διάγνωση γίνεται μόνο με περαιτέρω έλεγχο.

Ελεύθερο PSA και πυκνότητα PSA

Στο αίμα το PSA κυκλοφορεί σε δύο μορφές: δεμένο με πρωτεΐνες και ελεύθερο. Το ελεύθερο PSA (free PSA) και ο λόγος ελεύθερου προς ολικό PSA χρησιμοποιούνται μερικές φορές, όταν η τιμή είναι οριακή, για να εκτιμηθεί καλύτερα η πιθανότητα καρκίνου.

Η πυκνότητα PSA (PSA density) είναι το PSA διαιρεμένο με τον όγκο του προστάτη, όπως μετριέται στη μαγνητική ή στο υπερηχογράφημα. Ένας μεγάλος προστάτης βγάζει περισσότερο PSA, οπότε η πυκνότητα βοηθά να φανεί αν η τιμή εξηγείται από το μέγεθος.

PSA μετά από επέμβαση για καρκίνο του προστάτη

Μετά από ριζική προστατεκτομή, δηλαδή αφαίρεση όλου του προστάτη για καρκίνο, το PSA αναμένεται να γίνει μη ανιχνεύσιμο μέσα σε περίπου δύο μήνες. Μετά μετριέται συνήθως κάθε 6 μήνες για τρία χρόνια και μετά μία φορά τον χρόνο. Οποιαδήποτε άνοδος του PSA μετά την επέμβαση αξιολογείται από τον ουρολόγο ή τον ογκολόγο που σας παρακολουθεί, γιατί μπορεί να σημαίνει επιστροφή της νόσου.