Check up: ποιες εξετάσεις χρειάζεστε ανάλογα με την ηλικία

Ένα check up είναι ένας προγραμματισμένος έλεγχος υγείας για ανθρώπους χωρίς συμπτώματα, με στόχο να βρεθούν νωρίς παράγοντες κινδύνου όπως η υψηλή πίεση, η υψηλή χοληστερίνη ή ο διαβήτης. Οι εξετάσεις που χρειάζεστε εξαρτώνται από την ηλικία, το φύλο και το ιστορικό σας, όχι από το πόσο μεγάλο είναι το «πακέτο». Ο βασικός έλεγχος είναι λίγες, στοχευμένες μετρήσεις σε σωστά διαστήματα.

Ο οδηγός αυτός αφορά ενήλικες χωρίς γνωστή πάθηση. Αν ήδη παρακολουθείστε για κάποιο πρόβλημα υγείας, τις εξετάσεις και τη συχνότητά τους τις ορίζει ο γιατρός σας.

Τι είναι το check up και τι δεν είναι

Το check up ψάχνει προβλήματα που δεν δίνουν ακόμα συμπτώματα αλλά αυξάνουν τον κίνδυνο για καρδιοπάθεια, εγκεφαλικό ή διαβήτη. Η πίεση, η χοληστερίνη και το σάκχαρο είναι τα βασικά, γιατί η έγκαιρη αντιμετώπισή τους προλαμβάνει σοβαρές επιπλοκές.

Δεν είναι εξέταση για κάθε πιθανή αρρώστια. Αν έχετε συμπτώματα, όπως πόνο, απώλεια βάρους χωρίς λόγο ή κούραση που δεν περνά, δεν περιμένετε το ετήσιο check up: κλείνετε ραντεβού με τον γιατρό για αυτό το πρόβλημα.

Ποιες εξετάσεις περιλαμβάνει ένα βασικό check up

Ένα βασικό check up για ενήλικες συνήθως περιλαμβάνει:

• Μέτρηση πίεσης. Η υψηλή πίεση συνήθως δεν δίνει συμπτώματα και βρίσκεται μόνο με μέτρηση.
• Βάρος, ύψος και περίμετρο μέσης. Από αυτά υπολογίζεται ο δείκτης μάζας σώματος (ΔΜΣ), δηλαδή το βάρος σε σχέση με το ύψος.
• Χοληστερίνη και λιπίδια: ολική χοληστερίνη, LDL, HDL και τριγλυκερίδια.
• Σάκχαρο: γλυκόζη νηστείας ή γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c), που δείχνει τον μέσο όρο του σακχάρου των τελευταίων μηνών.
• Ερωτήσεις για τον τρόπο ζωής: κάπνισμα, αλκοόλ, κίνηση, διατροφή, οικογενειακό ιστορικό.

Με αυτά τα στοιχεία ο γιατρός υπολογίζει τον καρδιαγγειακό σας κίνδυνο, δηλαδή την πιθανότητα να πάθετε έμφραγμα ή εγκεφαλικό τα επόμενα 10 χρόνια. Αυτό το νούμερο μετρά περισσότερο από κάθε εξέταση χωριστά.

Στο βρετανικό εθνικό σύστημα υγείας, για παράδειγμα, ο δημόσιος έλεγχος υγείας για ηλικίες 40 έως 74 ετών περιλαμβάνει ακριβώς αυτά: ύψος, βάρος, μέση, πίεση, χοληστερίνη και, όπου χρειάζεται, σάκχαρο, μαζί με ερωτήσεις για τον τρόπο ζωής.

Check up κάθε πότε; Οι εξετάσεις ανά ηλικία

Η συχνότητα του check up εξαρτάται από την ηλικία και από το τι βρέθηκε την προηγούμενη φορά. Τα διαστήματα παρακάτω βασίζονται σε διεθνείς συστάσεις και αφορούν ανθρώπους χωρίς γνωστή πάθηση.

18 έως 39 ετών

• Πίεση: κάθε 3 έως 5 χρόνια, αν η προηγούμενη μέτρηση ήταν φυσιολογική και δεν έχετε αυξημένο κίνδυνο. Κάθε χρόνο, αν η πίεσή σας είναι στα ανώτερα φυσιολογικά όρια ή αν έχετε περιττά κιλά.
• Βάρος και περίμετρος μέσης: σε κάθε επίσκεψη στον γιατρό.
• Σάκχαρο: από τα 35, αν έχετε περιττά κιλά ή παχυσαρκία.
• Χοληστερίνη: ο γιατρός τη ζητά νωρίτερα αν υπάρχει λόγος, για παράδειγμα κάπνισμα, διαβήτης ή συγγενείς με καρδιοπάθεια σε νεαρή ηλικία.

40 έως 64 ετών

• Πίεση: κάθε χρόνο.
• Χοληστερίνη, σάκχαρο και εκτίμηση καρδιαγγειακού κινδύνου: στο βρετανικό δημόσιο πρόγραμμα ο έλεγχος αυτός γίνεται κάθε 5 χρόνια από τα 40, σε ανθρώπους χωρίς γνωστή πάθηση. Αν βρεθεί κάτι, ο γιατρός πυκνώνει τον έλεγχο.
• Σάκχαρο: σε ανθρώπους με περιττά κιλά έως τα 70, κάθε 3 χρόνια είναι ένα λογικό διάστημα όταν η προηγούμενη τιμή ήταν φυσιολογική.
• Οστική πυκνότητα: σε γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση που έχουν παράγοντες κινδύνου για οστεοπόρωση, όπως χαμηλό βάρος, κάταγμα ισχίου σε γονιό, κάπνισμα ή πολύ αλκοόλ.

65 ετών και άνω

• Πίεση: κάθε χρόνο.
• Χοληστερίνη, σάκχαρο και καρδιαγγειακός κίνδυνος: συνεχίζονται, με τη συχνότητα που ορίζει ο γιατρός.
• Οστική πυκνότητα: για όλες τις γυναίκες από τα 65. Για τους άνδρες δεν υπάρχουν αρκετά δεδομένα για να συστηθεί σε όλους, οπότε ο γιατρός αποφασίζει ανάλογα με τον κίνδυνο.

Σε μεγαλύτερες ηλικίες ο έλεγχος γίνεται πιο εξατομικευμένος. Η γενική υγεία, τα φάρμακα που παίρνει κανείς και το τι θέλει ο ίδιος παίζουν μεγαλύτερο ρόλο από την ηλικία στην ταυτότητα.

Τι γίνεται με τον έλεγχο για καρκίνο

Ο προσυμπτωματικός έλεγχος για καρκίνο είναι ξεχωριστό κεφάλαιο, με δικές του συστάσεις για κάθε ηλικία. Αφορά κυρίως τον καρκίνο του μαστού, του τραχήλου της μήτρας και του παχέος εντέρου, με εξετάσεις όπως η μαστογραφία, το τεστ Παπανικολάου και η κολονοσκόπηση.

Για τον καρκίνο του προστάτη, η εξέταση PSA στους άνδρες έχει υπέρ και κατά και η απόφαση παίρνεται μαζί με τον γιατρό. Ρωτήστε τον γιατρό σας ποιος έλεγχος για καρκίνο αφορά εσάς, με βάση την ηλικία και το οικογενειακό ιστορικό σας.

Περισσότερες εξετάσεις σημαίνει καλύτερο check up;

Όχι. Μια ανασκόπηση Cochrane, που συγκέντρωσε 17 τυχαιοποιημένες μελέτες με πάνω από 250.000 συμμετέχοντες, βρήκε ότι οι γενικοί έλεγχοι υγείας σε ανθρώπους χωρίς συμπτώματα έχουν μικρή ή καμία επίδραση στη συνολική θνησιμότητα, στους θανάτους από καρκίνο και στους θανάτους από καρδιαγγειακά. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι τέτοιοι γενικοί έλεγχοι μάλλον δεν ωφελούν.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η μέτρηση της πίεσης ή της χοληστερίνης είναι άχρηστη. Σημαίνει ότι η αξία βρίσκεται στις στοχευμένες εξετάσεις και σε ό,τι γίνεται μετά, όχι στον αριθμό των εξετάσεων.

Οι πολλές εξετάσεις χωρίς λόγο έχουν και μειονεκτήματα. Κάθε εξέταση έχει πιθανότητα να βγει «εκτός ορίων» σε υγιή άνθρωπο, και αυτό οδηγεί σε νέες εξετάσεις, άγχος και μερικές φορές θεραπείες που δεν χρειάζονταν.

Γι' αυτό εξετάσεις όπως η φερριτίνη, η βιταμίνη D, οι ορμόνες του θυρεοειδούς, οι καρκινικοί δείκτες ή τα απεικονιστικά δεν μπαίνουν αυτόματα σε κάθε check up. Ο γιατρός τις ζητά όταν υπάρχει λόγος, από τα συμπτώματα ή το ιστορικό σας. Το ίδιο ισχύει για τη γενική αίματος, που είναι πολύ χρήσιμη όταν υπάρχει συγκεκριμένη ερώτηση.

Πώς να προετοιμαστείτε για το check up

• Ρωτήστε αν χρειάζεται νηστεία. Για το σάκχαρο νηστείας συνήθως ναι, για άλλες εξετάσεις όχι πάντα. Δείτε αναλυτικά πώς να προετοιμαστείτε για τις εξετάσεις αίματος.
• Πάρτε μαζί τη λίστα με τα φάρμακα και τα συμπληρώματα που παίρνετε.
• Έχετε μαζί τα αποτελέσματα των προηγούμενων εξετάσεων, για σύγκριση.
• Σημειώστε το οικογενειακό ιστορικό: καρδιοπάθειες, διαβήτη, καρκίνο σε γονείς και αδέλφια, και σε ποια ηλικία εμφανίστηκαν.

Αν μετράτε την πίεση στο σπίτι, φέρτε και αυτές τις μετρήσεις. Πριν ξεκινήσει θεραπεία για υψηλή πίεση, οι συστάσεις προτείνουν επιβεβαίωση με μετρήσεις και εκτός ιατρείου.

Check up μέσω ΕΟΠΥΥ ή ιδιωτικά;

Με παραπεμπτικό από γιατρό συμβεβλημένο με τον ΕΟΠΥΥ, οι εξετάσεις γίνονται σε δημόσιες δομές ή σε συμβεβλημένα εργαστήρια και ο ασφαλισμένος πληρώνει ένα ποσοστό συμμετοχής. Το παραπεμπτικό το γράφει ο γιατρός με βάση την ηλικία και το ιστορικό σας, γι' αυτό καλό είναι να ξεκινάτε από εκεί.

Πολλά ιδιωτικά διαγνωστικά κέντρα προσφέρουν έτοιμα πακέτα check up. Οι τιμές και το περιεχόμενο διαφέρουν από κέντρο σε κέντρο. Πριν διαλέξετε, ελέγξτε αν το πακέτο περιέχει τα βασικά για την ηλικία σας και αν κάποιος γιατρός θα σας εξηγήσει τα αποτελέσματα.

Κατά διαστήματα το Υπουργείο Υγείας τρέχει δωρεάν προγράμματα προληπτικού ελέγχου για συγκεκριμένες ηλικίες. Ενημερωθείτε από τον γιατρό σας ή από τις επίσημες ανακοινώσεις του Υπουργείου αν υπάρχει πρόγραμμα που σας αφορά.

Παιδιά και εγκυμοσύνη

Τα παιδιά έχουν δικό τους πρόγραμμα παρακολούθησης από τον παιδίατρο, με ελέγχους ανάπτυξης και εμβόλια. Ο παραπάνω οδηγός δεν ισχύει για αυτά.

Στην εγκυμοσύνη οι εξετάσεις ακολουθούν το πρόγραμμα του γυναικολόγου και διαφέρουν από ένα κλασικό check up. Περισσότερους οδηγούς για εξετάσεις θα βρείτε στις διαγνωστικές εξετάσεις.