Ενδομητρίωση: συμπτώματα, διάγνωση και θεραπεία

Η ενδομητρίωση είναι μια χρόνια πάθηση στην οποία ιστός παρόμοιος με το εσωτερικό τοίχωμα της μήτρας (το ενδομήτριο) αναπτύσσεται έξω από τη μήτρα, συνήθως στη λεκάνη. Ο ιστός αυτός προκαλεί φλεγμονή και συμφύσεις, και δίνει πόνο στην περίοδο, πόνο στη σεξουαλική επαφή και, σε ορισμένες γυναίκες, δυσκολία να μείνουν έγκυες. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), αφορά περίπου 1 στις 10 γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας. Δεν θεραπεύεται οριστικά, αλλά τα συμπτώματα ελέγχονται με φάρμακα, με χειρουργείο ή με συνδυασμό τους.

Τι είναι η ενδομητρίωση

Κάθε μήνα το ενδομήτριο παχαίνει και αποβάλλεται με την περίοδο. Στην ενδομητρίωση, παρόμοιος ιστός βρίσκεται έξω από τη μήτρα. Ανταποκρίνεται κι αυτός στα οιστρογόνα: μεγαλώνει και αιμορραγεί, αλλά το αίμα δεν έχει πού να φύγει. Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με το Αμερικανικό Κολλέγιο Μαιευτήρων Γυναικολόγων (ACOG), είναι φλεγμονή και ουλώδης ιστός (συμφύσεις), που μπορεί να «κολλήσει» όργανα μεταξύ τους.

Οι εστίες βρίσκονται συνήθως:

• στο περιτόναιο, τη μεμβράνη που καλύπτει τα όργανα της κοιλιάς
• στις ωοθήκες, όπου σχηματίζουν κύστεις γεμάτες παλιό αίμα, τα ενδομητριώματα ή «σοκολατοειδείς κύστεις»
• πίσω από τη μήτρα, στην ουροδόχο κύστη, στους ουρητήρες και στο έντερο

Όταν οι εστίες μπαίνουν βαθιά στο τοίχωμα του εντέρου ή της κύστης, μιλάμε για εν τω βάθει ενδομητρίωση. Σπάνια ο ιστός βρίσκεται έξω από τη λεκάνη, για παράδειγμα στο διάφραγμα.

Παρόμοια πάθηση είναι η αδενομύωση, όπου ο ιστός μπαίνει μέσα στον μυ της μήτρας. Η αδενομύωση δίνει κυρίως βαριές και επώδυνες περιόδους.

Ενδομητρίωση: συμπτώματα

Το πιο χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι ο έντονος πόνος περιόδου που σας εμποδίζει να κάνετε τις δουλειές σας. Οι οδηγίες του Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας και Κλινικής Αριστείας της Βρετανίας (NICE) ζητούν από τους γιατρούς να υποψιάζονται ενδομητρίωση, ακόμη και σε κορίτσια κάτω των 17, όταν υπάρχει ένα ή περισσότερα από τα εξής:

• πόνος περιόδου που επηρεάζει την καθημερινότητα
• βαθύς πόνος στη διάρκεια ή μετά τη σεξουαλική επαφή
• πόνος στις κενώσεις ή άλλα συμπτώματα του εντέρου που επανέρχονται με την περίοδο
• πόνος στην ούρηση ή αίμα στα ούρα που επανέρχονται με την περίοδο
• δυσκολία να μείνετε έγκυος μαζί με κάποιο από τα παραπάνω

Ο ΠΟΥ αναφέρει επίσης χρόνιο πόνο στη λεκάνη που δεν σταματά μετά την περίοδο, βαριές περιόδους, φούσκωμα, ναυτία, κούραση, καθώς και επιπτώσεις στην ψυχική υγεία, όπως άγχος και κατάθλιψη.

Η ένταση του πόνου δεν δείχνει πόσο εκτεταμένη είναι η νόσος. Σύμφωνα με το ACOG, μια γυναίκα με λίγες εστίες μπορεί να πονά πολύ, ενώ μια άλλη με πολλές εστίες να πονά ελάχιστα ή καθόλου.

Πόνος περιόδου: πότε δεν είναι φυσιολογικός

Λίγος πόνος τις πρώτες ημέρες της περιόδου είναι συνηθισμένος. Πόνος που σας κρατά στο κρεβάτι, που δεν περνά με απλά παυσίπονα ή που χειροτερεύει με τα χρόνια δεν είναι κάτι που πρέπει να ανέχεστε. Ο ΠΟΥ σημειώνει ότι η αντίληψη πως ο πόνος περιόδου είναι «φυσιολογικός» καθυστερεί τη διάγνωση. Περισσότερα θα βρείτε στον οδηγό για τον πόνο περιόδου.

Γιατί εμφανίζεται

Η ακριβής αιτία δεν είναι γνωστή. Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι νεότερες έρευνες συνδέουν την ενδομητρίωση με διαταραχή του ανοσοποιητικού συστήματος. Το ACOG και το NICE αναφέρουν ως παράγοντες κινδύνου:

• μητέρα, αδελφή ή κόρη με ενδομητρίωση
• πρώτη περίοδο σε πολύ μικρή ηλικία
• σύντομο κύκλο, κάτω από 26 ημέρες
• συγγενείς διαφορές στο σχήμα της μήτρας ή των γεννητικών οργάνων

Δεν υπάρχει γνωστός τρόπος πρόληψης.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η διάγνωση καθυστερεί συχνά πολύ. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, ο μέσος χρόνος από τα πρώτα συμπτώματα μέχρι τη διάγνωση είναι 4 έως 12 χρόνια. Ένα ημερολόγιο με τον πόνο και τα συμπτώματα σε σχέση με τον κύκλο βοηθά πολύ στη συζήτηση με τον γιατρό.

Τα βήματα, σύμφωνα με τις οδηγίες του NICE, είναι:

• Ιστορικό και εξέταση. Ο γυναικολόγος ρωτά για τον πόνο, την περίοδο και το οικογενειακό ιστορικό, και κάνει εξέταση της κοιλιάς και κολπική εξέταση, αν συμφωνείτε.
• Διακολπικό υπερηχογράφημα σε κάθε γυναίκα με υποψία ενδομητρίωσης, ακόμη κι αν η εξέταση είναι φυσιολογική. Δείχνει τα ενδομητριώματα και την εν τω βάθει νόσο, και αποκλείει άλλες αιτίες.
• Εξειδικευμένο υπερηχογράφημα ή μαγνητική τομογραφία της λεκάνης όταν υπάρχει υποψία για εν τω βάθει ενδομητρίωση, από γιατρό με εμπειρία στην απεικόνιση της πάθησης.
• Λαπαροσκόπηση, δηλαδή επέμβαση με κάμερα από μικρές τομές στην κοιλιά, όταν τα συμπτώματα επιμένουν, ακόμη κι αν οι εξετάσεις απεικόνισης είναι φυσιολογικές.

Ένα φυσιολογικό υπερηχογράφημα δεν αποκλείει την ενδομητρίωση, γιατί οι μικρές επιφανειακές εστίες συχνά δεν φαίνονται. Το NICE συστήνει επίσης να μη χρησιμοποιείται ο καρκινικός δείκτης CA 125 στο αίμα για τη διάγνωση.

Η ευρωπαϊκή οδηγία της ESHRE (2022) αμφισβητεί τη λαπαροσκόπηση ως τη μόνη «χρυσή» μέθοδο διάγνωσης. Και το ACOG εξηγεί ότι η θεραπεία των συμπτωμάτων μπορεί να ξεκινήσει πριν από οποιαδήποτε επέμβαση, με βάση τα συμπτώματα και τις εξετάσεις απεικόνισης.

Θεραπεία της ενδομητρίωσης

Η θεραπεία επιλέγεται με βάση τα συμπτώματα, τις προτιμήσεις σας και το αν θέλετε να μείνετε έγκυος, όχι με βάση το «στάδιο» της νόσου. Αυτό ορίζει το NICE. Συχνά χρειάζονται περισσότερες από μία θεραπείες, μαζί ή διαδοχικά.

Παυσίπονα

Το NICE προτείνει ως πρώτο βήμα μια δοκιμή περίπου 3 μηνών με παρακεταμόλη ή μη στεροειδές αντιφλεγμονώδες, μόνα τους ή μαζί, πάντα με οδηγία γιατρού ή φαρμακοποιού. Αν δεν βοηθήσουν, χρειάζεται εκτίμηση από γυναικολόγο.

Ορμονικά φάρμακα

Οι ορμονικές θεραπείες μειώνουν τα οιστρογόνα ή σταματούν την περίοδο, και έτσι μειώνουν τον πόνο. Περιλαμβάνουν:

• συνδυασμένα ορμονικά αντισυλληπτικά (χάπι, αυτοκόλλητο, κολπικός δακτύλιος)
• προγεσταγόνα σε χάπι, ένεση, εμφύτευμα ή ορμονικό ενδομήτριο σπείραμα
• ανάλογα ή ανταγωνιστές της GnRH, που προκαλούν προσωρινά μια κατάσταση σαν εμμηνόπαυση και δίνονται συνήθως μαζί με μικρή ποσότητα ορμονών για να μειωθούν οι παρενέργειες

Το NICE εξηγεί ότι η ορμονική θεραπεία μειώνει τον πόνο και δεν βλάπτει μόνιμα τη μελλοντική γονιμότητα. Δεν εξαφανίζει όμως τις εστίες, και σύμφωνα με το ACOG ο πόνος συχνά επιστρέφει όταν σταματήσει. Ποιο φάρμακο ταιριάζει σε εσάς το αποφασίζει ο γυναικολόγος.

Χειρουργική θεραπεία

Το χειρουργείο γίνεται λαπαροσκοπικά και αφαιρεί ή καταστρέφει τις εστίες, τις συμφύσεις και τα ενδομητριώματα. Συχνά η διάγνωση και η θεραπεία γίνονται στην ίδια επέμβαση, αν έχετε συμφωνήσει από πριν. Η εν τω βάθει ενδομητρίωση στο έντερο, στην κύστη ή στους ουρητήρες χρειάζεται εξειδικευμένο κέντρο, με γυναικολόγο, χειρουργό εντέρου και ουρολόγο.

Τα αποτελέσματα δεν είναι πάντα μόνιμα. Σύμφωνα με το ACOG, έως 8 στις 10 γυναίκες πονούν ξανά μέσα σε 2 χρόνια από το χειρουργείο. Ορμονική θεραπεία μετά την επέμβαση μπορεί να παρατείνει το όφελος.

Η υστερεκτομή συζητιέται μόνο όταν ο πόνος είναι έντονος, οι άλλες θεραπείες δεν βοήθησαν και δεν θέλετε άλλα παιδιά. Ο ΠΟΥ τονίζει ότι δεν είναι οριστική θεραπεία και ότι σε ορισμένες γυναίκες τα συμπτώματα παραμένουν.

Υποστήριξη πέρα από τα φάρμακα

Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι η φυσικοθεραπεία, η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία και οι ομάδες στήριξης ασθενών βοηθούν στη διαχείριση του χρόνιου πόνου. Το NICE σημειώνει ότι τα στοιχεία δεν στηρίζουν τη χρήση κινέζικων βοτάνων ή συμπληρωμάτων για την ενδομητρίωση.

Ενδομητρίωση και εγκυμοσύνη

Πολλές γυναίκες με ενδομητρίωση μένουν έγκυες χωρίς βοήθεια. Η πάθηση όμως είναι συχνή αιτία υπογονιμότητας: σύμφωνα με τον ΠΟΥ, το 25% έως 50% των γυναικών με υπογονιμότητα έχουν ενδομητρίωση.

Όταν προτεραιότητα είναι η εγκυμοσύνη, το NICE ορίζει:

• Η ορμονική θεραπεία δεν βοηθά να μείνετε έγκυος και δεν δίνεται όταν προσπαθείτε να συλλάβετε.
• Η λαπαροσκοπική αφαίρεση εστιών και συμφύσεων, όταν δεν αφορά έντερο, κύστη ή ουρητήρες, αυξάνει την πιθανότητα φυσικής σύλληψης.
• Στα ενδομητριώματα, η επέμβαση αυξάνει την πιθανότητα φυσικής σύλληψης, αλλά επηρεάζει και το απόθεμα ωαρίων της ωοθήκης. Η απόφαση παίρνεται μαζί με γιατρό γονιμότητας.

Ανάλογα με την ηλικία και τη βαρύτητα, μπορεί να προταθεί και εξωσωματική γονιμοποίηση. Για τις κύστεις των ωοθηκών γενικά, δείτε τον οδηγό για την κύστη ωοθήκης.

Ενδομητρίωση στην εφηβεία

Η ενδομητρίωση μπορεί να ξεκινά από την εφηβεία. Ο ΠΟΥ σημειώνει ότι αφορά γυναίκες από την πρώτη περίοδο μέχρι την εμμηνόπαυση. Το NICE ζητά από τους γιατρούς να την υποψιάζονται και σε κορίτσια κάτω των 17 και να τα παραπέμπουν σε εξειδικευμένη υπηρεσία γυναικολογίας παιδιών και εφήβων ή σε κέντρο ενδομητρίωσης. Αν η κόρη σας χάνει μαθήματα κάθε μήνα από τον πόνο της περιόδου, αυτό αξίζει εκτίμηση.

Ζωή με ενδομητρίωση

Το NICE αναγνωρίζει ότι η ενδομητρίωση μπορεί να είναι μακροχρόνια πάθηση, με σωματικές, σεξουαλικές, ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις, και ότι πολλές γυναίκες χρειάζονται στήριξη για χρόνια. Ζητά επίσης από τους γιατρούς να λαμβάνουν υπόψη τη δουλειά, τις σπουδές και την επιθυμία για παιδιά. Αν θέλετε, ο σύντροφός σας ή κάποιο πρόσωπο της οικογένειας μπορεί να συμμετέχει στις συζητήσεις.

Μετά την εμμηνόπαυση

Σύμφωνα με το ACOG, τα συμπτώματα συνήθως βελτιώνονται ή υποχωρούν μετά την εμμηνόπαυση, γιατί οι ωοθήκες σταματούν να παράγουν οιστρογόνα. Για τις άλλες γυναικολογικές παθήσεις, δείτε την ενότητα Μαιευτική και γυναικολογία.