Εμμηνόπαυση: συμπτώματα, διάρκεια και τι βοηθά

Η εμμηνόπαυση είναι το τέλος της περιόδου και της αναπαραγωγικής ηλικίας της γυναίκας, επειδή οι ωοθήκες σταματούν να λειτουργούν και πέφτουν τα οιστρογόνα. Επιβεβαιώνεται όταν περάσουν 12 συνεχόμενοι μήνες χωρίς περίοδο και συμβαίνει συνήθως ανάμεσα στα 45 και τα 55. Τα χρόνια πριν από αυτήν πολλές γυναίκες έχουν εξάψεις, νυχτερινές εφιδρώσεις, διαταραχές ύπνου και αλλαγές στη διάθεση. Τα συμπτώματα αντιμετωπίζονται με αλλαγές στην καθημερινότητα και, όταν χρειάζεται, με θεραπεία από τον γυναικολόγο.

Τι είναι η εμμηνόπαυση

Η εμμηνόπαυση είναι φυσιολογικό στάδιο της ζωής, όχι αρρώστια. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), οφείλεται στο ότι τα ωοθυλάκια, οι μικρές κύστεις των ωοθηκών που περιέχουν τα ωάρια, παύουν να λειτουργούν, και τα οιστρογόνα στο αίμα μειώνονται. Η φυσική εμμηνόπαυση επιβεβαιώνεται όταν δεν έχει έρθει περίοδος για 12 συνεχόμενους μήνες χωρίς άλλη εμφανή αιτία.

Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι οι περισσότερες γυναίκες φτάνουν στην εμμηνόπαυση ανάμεσα στα 45 και τα 55. Η εμμηνόπαυση μπορεί να έρθει και νωρίτερα, ή απότομα μετά από χειρουργική αφαίρεση των ωοθηκών, χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία.

Τρεις όροι που θα ακούσετε συχνά:

• Περιεμμηνόπαυση: τα χρόνια της μετάβασης, όταν η περίοδος αρχίζει να αλλάζει και εμφανίζονται τα πρώτα συμπτώματα. Ο ΠΟΥ σημειώνει ότι τελειώνει έναν χρόνο μετά την τελευταία περίοδο και μπορεί να κρατήσει αρκετά χρόνια.
• Εμμηνόπαυση: η τελευταία περίοδος, που αναγνωρίζεται εκ των υστέρων, μετά από 12 μήνες χωρίς αιμορραγία.
• Μετεμμηνόπαυση: τα χρόνια μετά την εμμηνόπαυση.

Πώς ξεκινά η περιεμμηνόπαυση

Το πρώτο σημάδι είναι συνήθως η αλλαγή στην περίοδο. Σύμφωνα με το NHS, η περίοδος μπορεί να έρχεται πιο συχνά ή πιο αραιά, με περισσότερο ή λιγότερο αίμα, μέχρι να σταματήσει εντελώς. Συχνά την ίδια εποχή αρχίζουν οι εξάψεις.

Σε αυτή τη φάση οι ωοθήκες δεν έχουν σταματήσει τελείως. Η ωορρηξία γίνεται πιο αραιά, αλλά μπορεί ακόμη να γίνει, οπότε εγκυμοσύνη είναι δυνατή.

Εμμηνόπαυση: συμπτώματα

Τα συμπτώματα διαφέρουν πολύ από γυναίκα σε γυναίκα. Ο ΠΟΥ σημειώνει ότι κάποιες γυναίκες έχουν ελάχιστα ή καθόλου, ενώ άλλες έχουν έντονα συμπτώματα που επηρεάζουν την καθημερινότητά τους. Οι οδηγίες του NICE και το NHS περιγράφουν ως πιο συνηθισμένα:

• εξάψεις και νυχτερινές εφιδρώσεις, δηλαδή ξαφνικό αίσθημα ζέστης στο πρόσωπο και στο στήθος, συχνά με κοκκίνισμα και ιδρώτα
• διαταραχές ύπνου, συχνά επειδή η γυναίκα ξυπνά από τις εφιδρώσεις
• αλλαγές στη διάθεση, άγχος, πεσμένη διάθεση, δυσκολία συγκέντρωσης και «θολό μυαλό»
• ξηρότητα, κάψιμο ή φαγούρα στον κόλπο και πόνο στη σεξουαλική επαφή
• ενοχλήσεις στην ούρηση που θυμίζουν ουρολοίμωξη, όπως συχνουρία και νυχτουρία
• πόνους στις αρθρώσεις και στους μυς
• μειωμένη σεξουαλική επιθυμία
• αύξηση βάρους, κυρίως στην κοιλιά, ξηροδερμία, αραίωση των μαλλιών, πιο έντονους πονοκεφάλους και αίσθημα παλμών

Πολλά από αυτά τα συμπτώματα έχουν και άλλες αιτίες, όπως θυρεοειδοπάθεια ή αναιμία. Αν δεν είστε σίγουρη ότι οφείλονται στην εμμηνόπαυση, συζητήστε τα με τον γιατρό σας.

Πόσο διαρκούν τα συμπτώματα

Σύμφωνα με το NHS, τα συμπτώματα διαρκούν συνήθως 7 έως 9 χρόνια, κάποιες φορές και περισσότερο, και αλλάζουν με τον καιρό. Η ξηρότητα του κόλπου και οι πόνοι στις αρθρώσεις μπορεί να συνεχίζουν και μετά την εμμηνόπαυση. Κάθε έξαψη κρατά συνήθως λίγα λεπτά, σύμφωνα με τον ΠΟΥ.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Μετά τα 45, η εμμηνόπαυση διαγιγνώσκεται συνήθως χωρίς εξετάσεις αίματος. Οι οδηγίες του NICE ορίζουν ότι σε μια υγιή γυναίκα 45 ετών και άνω:

• περιεμμηνόπαυση σημαίνει πρόσφατες εξάψεις μαζί με αλλαγές στην περίοδο
• εμμηνόπαυση σημαίνει ότι δεν έχει έρθει περίοδος για τουλάχιστον 12 μήνες, χωρίς ορμονική αντισύλληψη
• σε γυναίκα που έχει κάνει υστερεκτομή, η εκτίμηση γίνεται με βάση τα συμπτώματα

Το NICE συστήνει να μη χρησιμοποιούνται μετά τα 45 εξετάσεις όπως η αντιμυλλέριος ορμόνη (AMH), η οιστραδιόλη ή η μέτρηση των ωοθυλακίων στο υπερηχογράφημα για να τεθεί η διάγνωση. Η εξέταση αίματος για την ορμόνη FSH μπορεί να βοηθήσει μόνο σε γυναίκες 40 έως 45 ετών με συμπτώματα και αλλαγές στην περίοδο, και σε γυναίκες κάτω των 40 όταν υπάρχει υποψία πρόωρης εμμηνόπαυσης. Αν παίρνετε συνδυασμένο αντισυλληπτικό χάπι, η FSH δεν βγάζει αξιόπιστο αποτέλεσμα.

Ο γυναικολόγος θα σας ρωτήσει για την περίοδο, τα συμπτώματα, το ιστορικό σας και το οικογενειακό ιστορικό, και θα ελέγξει αν χρειάζονται άλλες εξετάσεις για να αποκλειστούν άλλες αιτίες.

Τι βοηθά στην καθημερινότητα

Οι απλές αλλαγές στον τρόπο ζωής δεν εξαφανίζουν πάντα τα συμπτώματα, αλλά βοηθούν πολλές γυναίκες και προστατεύουν τα οστά και την καρδιά. Το NHS προτείνει:

• Για τις εξάψεις: ελαφριά ρούχα σε στρώσεις, δροσερό υπνοδωμάτιο, ανεμιστήρα ή κρύο νερό. Περιορίστε όσα πυροδοτούν εξάψεις, όπως τα πικάντικα φαγητά, ο καφές, τα ζεστά ροφήματα, το κάπνισμα και το αλκοόλ.
• Για τον ύπνο και τη διάθεση: σταθερό ωράριο ύπνου, άσκηση και χαλαρωτικές δραστηριότητες όπως γιόγκα ή διαλογισμός. Βοηθά και η συζήτηση με φίλες ή συναδέλφους που περνούν το ίδιο.
• Για την ξηρότητα του κόλπου: ενυδατικά και λιπαντικά του κόλπου από το φαρμακείο. Αν χρησιμοποιείτε προφυλακτικό, προτιμήστε λιπαντικό με βάση το νερό.
• Για τα οστά και τους μυς: τακτική άσκηση με βάρος σώματος και ενδυνάμωση, τροφές πλούσιες σε ασβέστιο, λίγη έκθεση στον ήλιο για τη βιταμίνη D, διακοπή του καπνίσματος και λιγότερο αλκοόλ. Το NICE τονίζει τη σημασία της σωματικής δραστηριότητας για τη διατήρηση της μυϊκής μάζας.

Τα φυτικά σκευάσματα και τα «φυσικά» ορμονικά σκευάσματα χρειάζονται προσοχή. Σύμφωνα με το NICE, υπάρχουν κάποια στοιχεία ότι τα ισοφλαβονοειδή και το black cohosh μειώνουν τις εξάψεις, αλλά η ασφάλειά τους είναι αβέβαιη, τα σκευάσματα διαφέρουν μεταξύ τους και έχουν αναφερθεί αλληλεπιδράσεις με φάρμακα. Η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα των μη εγκεκριμένων ορμονικών σκευασμάτων είναι άγνωστη. Μιλήστε με τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό πριν πάρετε οτιδήποτε.

Θεραπείες για τα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης

Η θεραπεία αποφασίζεται μαζί με τον γυναικολόγο, ανάλογα με τα συμπτώματα, την ηλικία, το ιστορικό σας και τις προτιμήσεις σας. Οι οδηγίες του NICE περιγράφουν τις εξής επιλογές:

Η ορμονική θεραπεία ανακουφίζει αποτελεσματικά τα περισσότερα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης, σύμφωνα με το NHS, και βοηθά να προστατευτούν τα οστά. Σε γυναίκες με μήτρα δίνονται οιστρογόνα μαζί με προγεσταγόνο, για να προστατεύεται το ενδομήτριο, ενώ σε γυναίκες χωρίς μήτρα μόνο οιστρογόνα. Τα οφέλη και οι κίνδυνοι, όπως ο μικρός κίνδυνος για καρκίνο του μαστού και θρόμβωση, εξαρτώνται από τον τύπο, τον τρόπο χορήγησης και τη διάρκεια. Αναλυτικά θα τα βρείτε στον οδηγό για την ορμονική θεραπεία στην εμμηνόπαυση.

Για τις εξάψεις χωρίς ορμόνες υπάρχει νεότερο φάρμακο που δρα στο κέντρο του εγκεφάλου που ρυθμίζει τη θερμοκρασία (ανταγωνιστής του υποδοχέα νευροκινίνης 3). Το NICE το προτείνει για μέτριες ή έντονες εξάψεις όταν η ορμονική θεραπεία δεν είναι κατάλληλη. Ορισμένα αντικαταθλιπτικά δεν συστήνονται ως πρώτη επιλογή μόνο για τις εξάψεις. Όλα αυτά δίνονται πάντα με οδηγία γιατρού.

Τα τοπικά οιστρογόνα στον κόλπο (κρέμα, γέλη, δισκία ή δακτύλιος) μπορούν να χρησιμοποιηθούν μόνα τους ή μαζί με ενυδατικά και λιπαντικά. Σύμφωνα με το NICE, τα συμπτώματα συχνά επιστρέφουν όταν σταματήσει η θεραπεία, αλλά μπορεί να ξαναρχίσει. Βοηθούν και σε γυναίκες με συχνές κυστίτιδες μετά την εμμηνόπαυση. Το NICE δεν συστήνει τη θεραπεία με laser στον κόλπο εκτός ερευνητικών μελετών.

Μετά την έναρξη κάθε θεραπείας, το NICE συστήνει επανεκτίμηση στους 3 μήνες και μετά μία φορά τον χρόνο.

Πρόωρη εμμηνόπαυση

Όταν η εμμηνόπαυση έρχεται πριν από τα 40, μιλάμε για πρόωρη εμμηνόπαυση ή πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια. Όταν έρχεται ανάμεσα στα 40 και τα 44, το NICE τη χαρακτηρίζει πρώιμη εμμηνόπαυση. Το NHS αναφέρει ως πιθανές αιτίες το οικογενειακό ιστορικό, το κάπνισμα, το πολύ χαμηλό βάρος και θεραπείες όπως η χημειοθεραπεία, η ακτινοθεραπεία ή η αφαίρεση των ωοθηκών. Συχνά δεν βρίσκεται αιτία.

Κάτω από τα 40, η διάγνωση δεν γίνεται με μία μόνο εξέταση. Το NICE ορίζει ότι χρειάζονται συμπτώματα, αραιή ή καθόλου περίοδος, και αυξημένη FSH σε δύο εξετάσεις με απόσταση 4 έως 6 εβδομάδων.

Η πρόωρη εμμηνόπαυση θέλει θεραπεία και όχι μόνο ανακούφιση των συμπτωμάτων, γιατί τα χαμηλά οιστρογόνα για πολλά χρόνια επιβαρύνουν τα οστά και την καρδιά. Το NICE συστήνει ορμονική θεραπεία ή συνδυασμένο αντισυλληπτικό χάπι τουλάχιστον μέχρι τη φυσιολογική ηλικία της εμμηνόπαυσης, εκτός αν υπάρχει αντένδειξη, όπως ορισμένοι ορμονοεξαρτώμενοι καρκίνοι. Συστήνει επίσης ψυχολογική υποστήριξη όταν η διάγνωση προκαλεί έντονη στενοχώρια, και συζήτηση για τη γονιμότητα.

Η υγεία μετά την εμμηνόπαυση

Η εμμηνόπαυση είναι καλή ευκαιρία για έναν γενικό έλεγχο. Ο ΠΟΥ επισημαίνει τρεις μακροπρόθεσμους κινδύνους:

• Οστεοπόρωση και κατάγματα, επειδή η απώλεια οστικής μάζας επιταχύνεται μετά την εμμηνόπαυση.
• Καρδιαγγειακά νοσήματα, επειδή το πλεονέκτημα που έχουν οι γυναίκες έναντι των ανδρών χάνεται σταδιακά όταν πέφτουν τα οιστρογόνα.
• Πρόπτωση των οργάνων της πυέλου, επειδή εξασθενούν οι ιστοί που τα στηρίζουν.

Το NICE συστήνει να μη χρησιμοποιείται η ορμονική θεραπεία με σκοπό την πρόληψη καρδιοπάθειας ή άνοιας. Για την πρόληψη μετρούν η άσκηση, η διατροφή, το κάπνισμα, η πίεση και η χοληστερίνη. Συζητήστε με τον γιατρό σας τον έλεγχο ρουτίνας και τους προληπτικούς ελέγχους που σας αφορούν, όπως το τεστ Παπανικολάου και η μαστογραφία.

Αιμορραγία μετά την εμμηνόπαυση

Αν έχουν περάσει 12 μήνες χωρίς περίοδο και ξαναεμφανιστεί αιμορραγία, ακόμη και λίγες σταγόνες ή ροζ και καφέ έκκριμα, το NHS συστήνει να δείτε γιατρό. Δεν είναι συνήθως κάτι σοβαρό, αλλά χρειάζεται πάντα έλεγχο. Περισσότερα θα βρείτε στον οδηγό για την αιμορραγία μετά την εμμηνόπαυση.

Αντισύλληψη στην περιεμμηνόπαυση

Όσο έρχεται έστω και αραιή περίοδος, μπορείτε να μείνετε έγκυος. Ο ΠΟΥ συστήνει αντισύλληψη μέχρι να περάσουν 12 συνεχόμενοι μήνες χωρίς περίοδο. Σύμφωνα με το NHS, μετά τα 55 η αντισύλληψη δεν χρειάζεται πια, γιατί η φυσική εγκυμοσύνη είναι πολύ σπάνια.

Η ορμονική θεραπεία της εμμηνόπαυσης δεν είναι αντισύλληψη. Συζητήστε με τον γυναικολόγο ποια μέθοδος ταιριάζει στην ηλικία και στην υγεία σας. Το προφυλακτικό χρειάζεται σε κάθε ηλικία για την προστασία από τα σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα.

Για τις υπόλοιπες γυναικολογικές παθήσεις και τον προληπτικό έλεγχο, δείτε την ενότητα Μαιευτική και γυναικολογία.