Εξωσωματική γονιμοποίηση: πώς γίνεται βήμα βήμα

Η εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF) είναι η θεραπεία υπογονιμότητας κατά την οποία τα ωάρια της γυναίκας γονιμοποιούνται με σπερματοζωάρια στο εργαστήριο και το έμβρυο που δημιουργείται μεταφέρεται στη μήτρα. Ένας κύκλος διαρκεί συνήθως 4 έως 6 εβδομάδες και περιλαμβάνει ορμονικές ενέσεις, ωοληψία, γονιμοποίηση και εμβρυομεταφορά. Η πιθανότητα επιτυχίας εξαρτάται κυρίως από την ηλικία της γυναίκας. Η εξωσωματική προτείνεται όταν υπάρχει αιτία υπογονιμότητας που δεν αντιμετωπίζεται αλλιώς ή όταν η εγκυμοσύνη δεν έρχεται για μεγάλο διάστημα χωρίς εμφανή αιτία.

Τι είναι η εξωσωματική γονιμοποίηση

Στη φυσική σύλληψη το ωάριο γονιμοποιείται μέσα στη σάλπιγγα. Στην εξωσωματική γονιμοποίηση η γονιμοποίηση γίνεται έξω από το σώμα, στο εργαστήριο της μονάδας υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Υπάρχουν δύο τρόποι γονιμοποίησης:

• Κλασική εξωσωματική (IVF): τα ωάρια τοποθετούνται μαζί με σπερματοζωάρια και η γονιμοποίηση γίνεται μόνη της.
• Μικρογονιμοποίηση (ICSI): ο εμβρυολόγος εγχέει ένα σπερματοζωάριο μέσα σε κάθε ωάριο με λεπτή βελόνα. Σύμφωνα με τον βρετανικό ρυθμιστικό φορέα HFEA, χρησιμοποιείται κυρίως όταν η ποιότητα του σπέρματος είναι πρόβλημα.

Πότε χρειάζεται εξωσωματική

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), υπογονιμότητα σημαίνει ότι δεν έχει επιτευχθεί εγκυμοσύνη μετά από 12 μήνες ή περισσότερο τακτικών επαφών χωρίς προφύλαξη. Ο ΠΟΥ υπολογίζει ότι περίπου 1 στους 6 ανθρώπους αναπαραγωγικής ηλικίας θα αντιμετωπίσει υπογονιμότητα κάποια στιγμή στη ζωή του.

Οι οδηγίες του βρετανικού NICE για τη γονιμότητα (2026) δίνουν ένα χρήσιμο πλαίσιο:

• Περισσότερα από 80% των ζευγαριών με γυναίκα κάτω των 40 πετυχαίνουν εγκυμοσύνη μέσα σε έναν χρόνο, με τακτικές επαφές. Από όσα δεν τα καταφέρνουν, περίπου τα μισά τα καταφέρνουν τον δεύτερο χρόνο.
• Αν δεν έχει έρθει εγκυμοσύνη μετά από έναν χρόνο, ελέγχονται και οι δύο σύντροφοι.
• Αν η γυναίκα είναι 36 ετών και άνω, ή αν υπάρχει γνωστή αιτία υπογονιμότητας, η παραπομπή σε ειδικό γίνεται αμέσως, χωρίς αναμονή.

Η εξωσωματική προτείνεται, σύμφωνα με το NICE, όταν υπάρχει διαγνωσμένη αιτία για την οποία οι άλλες θεραπείες δεν είναι κατάλληλες ή δεν πέτυχαν, ή όταν η υπογονιμότητα είναι ανεξήγητη και δεν έχει έρθει εγκυμοσύνη μετά από 2 χρόνια τακτικών επαφών. Συχνές αιτίες που οδηγούν σε εξωσωματική είναι:

• φραγμένες ή κατεστραμμένες σάλπιγγες
• διαταραχές της ωορρηξίας που δεν ανταποκρίνονται σε απλούστερη θεραπεία, όπως σε ορισμένες γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών
• ενδομητρίωση, όταν η αναμονή ή η χειρουργική θεραπεία δεν έφεραν εγκυμοσύνη
• ανδρικός παράγοντας, δηλαδή προβλήματα στο σπέρμα
• μειωμένο απόθεμα ωαρίων λόγω ηλικίας

Ο έλεγχος πριν από την εξωσωματική

Πριν από τη θεραπεία το ζευγάρι κάνει έλεγχο, για να βρεθεί η αιτία και να σχεδιαστεί η σωστή θεραπεία. Σύμφωνα με το NICE, ο έλεγχος περιλαμβάνει συνήθως:

• Σπερμοδιάγραμμα για τον άνδρα, που επαναλαμβάνεται αν το πρώτο είναι παθολογικό.
• Έλεγχο ωορρηξίας, με προγεστερόνη αίματος στη μέση της δεύτερης φάσης του κύκλου.
• Έλεγχο των σαλπίγγων, με υστεροσαλπιγγογραφία (ακτινογραφία με σκιαγραφικό) ή ειδικό υπερηχογράφημα, ή με λαπαροσκόπηση όταν υπάρχει ιστορικό που το δικαιολογεί.
• Αντιμυλλέριο ορμόνη (AMH) ή μέτρηση των μικρών ωοθυλακίων στο υπερηχογράφημα. Το NICE τις χρησιμοποιεί για να εκτιμηθεί πόσο θα ανταποκριθούν οι ωοθήκες στη θεραπεία, όχι για να προβλέψει αν μια γυναίκα θα μείνει έγκυος φυσικά.

Χρειάζονται επίσης εξετάσεις για λοιμώξεις, όπως HIV και ηπατίτιδες, πριν από κάθε διαδικασία με γεννητικό υλικό.

Εξωσωματική γονιμοποίηση: πώς γίνεται βήμα βήμα

Τα βήματα που ακολουθούν βασίζονται στην περιγραφή του HFEA. Οι λεπτομέρειες, όπως τα φάρμακα και οι ημερομηνίες, αλλάζουν από μονάδα σε μονάδα και από γυναίκα σε γυναίκα.

Βήμα 1: Διέγερση των ωοθηκών

Η γυναίκα κάνει καθημερινές ενέσεις ορμονών, συνήθως η ίδια στο δέρμα της κοιλιάς, για περίπου 10 έως 15 ημέρες, όπως περιγράφει για τη διέγερση των ωοθηκών η Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής. Οι ορμόνες βοηθούν να ωριμάσουν πολλά ωάρια μαζί, αντί για ένα που ωριμάζει στον φυσικό κύκλο. Σε ορισμένα πρωτόκολλα δίνονται επίσης φάρμακα που εμποδίζουν την πρόωρη ωορρηξία.

Βήμα 2: Παρακολούθηση

Με διακολπικά υπερηχογραφήματα και κάποιες φορές εξετάσεις αίματος, ο γιατρός παρακολουθεί πόσα ωοθυλάκια μεγαλώνουν και αναπροσαρμόζει τη θεραπεία. Όταν τα ωοθυλάκια φτάσουν στο σωστό μέγεθος, γίνεται μια τελευταία ένεση για την τελική ωρίμανση των ωαρίων.

Βήμα 3: Ωοληψία

Τα ωάρια συλλέγονται μέσα από τον κόλπο με λεπτή βελόνα, με καθοδήγηση από υπερηχογράφημα. Γίνεται με μέθη ή γενική αναισθησία και, σύμφωνα με το HFEA, διαρκεί περίπου μισή ώρα. Μετά μπορεί να νιώσετε πόνο ή ευαισθησία στην κοιλιά για λίγο.

Βήμα 4: Γονιμοποίηση στο εργαστήριο

Την ίδια ημέρα ο σύντροφος δίνει δείγμα σπέρματος, ή χρησιμοποιείται σπέρμα δότη. Τα ωάρια γονιμοποιούνται με κλασική εξωσωματική ή με μικρογονιμοποίηση, και τα έμβρυα παρακολουθούνται στο εργαστήριο τις επόμενες ημέρες.

Βήμα 5: Εμβρυομεταφορά

Σύμφωνα με το HFEA, η εμβρυομεταφορά γίνεται 2 έως 5 ημέρες μετά τη γονιμοποίηση. Ο γιατρός τοποθετεί το έμβρυο στη μήτρα με λεπτό καθετήρα, συνήθως χωρίς αναισθησία. Το NICE συστήνει η μεταφορά να γίνεται με καθοδήγηση υπερήχου, γιατί αυξάνει τις εγκυμοσύνες, και αναφέρει ότι η παραμονή στο κρεβάτι για περισσότερο από 20 λεπτά μετά δεν βελτιώνει το αποτέλεσμα. Για την υποστήριξη του ενδομητρίου δίνεται συνήθως προγεστερόνη, πάντα με οδηγία γιατρού.

Βήμα 6: Κατάψυξη και τεστ εγκυμοσύνης

Τα υπόλοιπα έμβρυα καλής ποιότητας καταψύχονται για μελλοντική χρήση, όπως συστήνει το NICE. Η μονάδα θα σας δώσει ημερομηνία για το τεστ εγκυμοσύνης. Το HFEA συμβουλεύει να μην κάνετε τεστ νωρίτερα, γιατί μπορεί να βγει λάθος αποτέλεσμα.

Σύμφωνα με το HFEA, ένας πλήρης κύκλος διαρκεί συνήθως 4 έως 6 εβδομάδες. Το NICE θεωρεί ως «πλήρη κύκλο» μία διέγερση των ωοθηκών μαζί με τη μεταφορά όλων των φρέσκων και κατεψυγμένων εμβρύων που προκύπτουν από αυτήν.

Πόσα έμβρυα μεταφέρονται

Η τάση σήμερα είναι η μεταφορά ενός εμβρύου τη φορά. Σύμφωνα με το HFEA, η πολύδυμη κύηση (δίδυμα ή τρίδυμα) μπορεί να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα υγείας στη μητέρα και στα μωρά.

Το NICE συστήνει:

• σε γυναίκες κάτω των 37, μεταφορά ενός εμβρύου στον πρώτο κύκλο
• όταν υπάρχει βλαστοκύστη (έμβρυο 5 ημερών) άριστης ποιότητας, μεταφορά ενός εμβρύου
• ποτέ περισσότερα από 2 έμβρυα σε έναν κύκλο

Με αυτή την πρακτική, σύμφωνα με τα στοιχεία του HFEA, οι πολύδυμοι τοκετοί από εξωσωματική στο Ηνωμένο Βασίλειο έπεσαν στο 3,4% το 2023.

Ποσοστά επιτυχίας ανά ηλικία

Η ηλικία της γυναίκας είναι ο σημαντικότερος παράγοντας. Το NICE συστήνει να χρησιμοποιείται η ηλικία ως πρώτη ένδειξη για την πιθανότητα επιτυχίας, τόσο στη φυσική σύλληψη όσο και στην εξωσωματική.

Τα προκαταρκτικά στοιχεία του HFEA για το 2023, ανά έμβρυο που μεταφέρθηκε, με τα ωάρια της ίδιας της γυναίκας:

Τα ποσοστά αυτά αφορούν μία μεταφορά. Με περισσότερους κύκλους η συνολική πιθανότητα αυξάνεται. Γι' αυτό το NICE προτείνει έως 3 πλήρεις κύκλους σε γυναίκες κάτω των 40 στο δημόσιο σύστημα της Βρετανίας. Επίσημα ελληνικά στοιχεία επιτυχίας ανά ηλικία δεν βρήκαμε. Ζητήστε από τη μονάδα τα δικά της αποτελέσματα για την ηλικία σας.

Τι μπορείτε να κάνετε εσείς

Σύμφωνα με το NICE, το κάπνισμα μειώνει τη γονιμότητα, και οι γυναίκες με δείκτη μάζας σώματος 30 και πάνω χρειάζονται συνήθως περισσότερο χρόνο για να μείνουν έγκυες. Το πιο ασφαλές είναι να αποφεύγετε το αλκοόλ όσο προσπαθείτε να μείνετε έγκυος. Για τα συμπληρώματα, όπως το φολικό οξύ, ακολουθήστε την οδηγία του γιατρού σας.

Κίνδυνοι και παρενέργειες

Η εξωσωματική είναι συνήθως ασφαλής, αλλά έχει κινδύνους που πρέπει να γνωρίζετε:

• Σύνδρομο υπερδιέγερσης των ωοθηκών: υπερβολική αντίδραση στα φάρμακα, με φούσκωμα, πόνο στην κοιλιά και κατακράτηση υγρών. Το HFEA το περιγράφει ως σοβαρή αντίδραση στα φάρμακα γονιμότητας, και το NICE ζητά από τις μονάδες να έχουν πρωτόκολλα για την πρόληψη και την αντιμετώπισή του.
• Πολύδυμη κύηση, κυρίως όταν μεταφέρονται δύο έμβρυα.
• Έκτοπη κύηση, δηλαδή εγκυμοσύνη έξω από τη μήτρα.
• Επιπλοκές της ωοληψίας, όπως πόνος και κολπική αιμορραγία, και σπάνια λοίμωξη.
• Παρενέργειες των ορμονών, όπως πονοκέφαλος, φούσκωμα και ευαισθησία στο στήθος.

Για τη μακροπρόθεσμη ασφάλεια, το NICE αναφέρει ότι οι κίνδυνοι για τη γυναίκα και για τα παιδιά είναι χαμηλοί. Δεν βρέθηκε άμεση σχέση της θεραπείας με διηθητικό καρκίνο, αλλά δεν μπορεί να αποκλειστεί ένας μικρός αυξημένος κίνδυνος για οριακούς όγκους των ωοθηκών.

Πρόσθετες θεραπείες: τι δεν συστήνεται

Πολλές μονάδες προτείνουν επιπλέον εξετάσεις και θεραπείες, που συχνά κοστίζουν επιπλέον. Το NICE (2026) εξέτασε τα στοιχεία και συστήνει να μην προσφέρονται:

• το «ξύσιμο» του ενδομητρίου πριν από την εξωσωματική
• η υστεροσκόπηση ρουτίνας για να βελτιωθεί το αποτέλεσμα, αν δεν υπάρχει υποψία προβλήματος στη μήτρα
• τα τεστ «υποδεκτικότητας» του ενδομητρίου
• οι ανοσολογικές θεραπείες, όπως ενδοφλέβιες ανοσοσφαιρίνες ή κορτιζόνη
• ο προεμφυτευτικός γενετικός έλεγχος για ανευπλοειδίες (PGT-A) με στόχο να αυξηθούν οι γεννήσεις
• η υποβοηθούμενη εκκόλαψη του εμβρύου

Η σύσταση αφορά τον έλεγχο με στόχο περισσότερες γεννήσεις. Ο προεμφυτευτικός έλεγχος για γνωστή κληρονομική νόσο των γονιών είναι διαφορετική εξέταση, με άλλο σκοπό, και τον συζητάτε με τον γιατρό και τον γενετιστή. Ρωτήστε τον γιατρό σας τι κερδίζετε από κάθε πρόσθετη πράξη και ποια στοιχεία το στηρίζουν.

Τι ισχύει στην Ελλάδα

Η ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή γίνεται μόνο σε μονάδες με άδεια από την Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, που δημοσιεύει τη λίστα τους. Πριν από τη θεραπεία υπογράφετε έντυπο συναίνεσης.

Σύμφωνα με την Αρχή, η θεραπεία επιτρέπεται έως την ηλικία των 54 ετών και 0 ημερών. Για γυναίκες από 50 έως 54 ετών χρειάζεται άδεια της Αρχής, με τα δικαιολογητικά που ορίζει. Αν δεν είστε έτοιμη για εγκυμοσύνη τώρα, μάθετε τις επιλογές στον οδηγό για την κατάψυξη ωαρίων.

Για τον φυσικό κύκλο και τις γόνιμες μέρες δείτε τον οδηγό για την ωορρηξία. Για όλα τα θέματα γονιμότητας και εγκυμοσύνης, δείτε την ενότητα Μαιευτική και γυναικολογία.