Τεστ Παπανικολάου: πότε γίνεται και τι σημαίνει το αποτέλεσμα

Το τεστ Παπανικολάου είναι μια απλή εξέταση που παίρνει κύτταρα από τον τράχηλο της μήτρας, για να βρεθούν αλλαγές πριν γίνουν καρκίνος. Δεν είναι τεστ για καρκίνο, αλλά τεστ που βοηθά να μη φτάσει κανείς ως εκεί. Σήμερα συχνά γίνεται μαζί του ή στη θέση του το τεστ HPV, που ψάχνει τον ιό που προκαλεί σχεδόν όλους τους καρκίνους του τραχήλου. Στην Ελλάδα οι γυναίκες 21 έως 65 ετών μπορούν να κάνουν τον έλεγχο δωρεάν, μέσα από το πρόγραμμα «Προλαμβάνω».

Τι είναι το τεστ Παπανικολάου

Ο τράχηλος είναι το κάτω, στενό τμήμα της μήτρας, που ενώνεται με τον κόλπο. Στο τεστ Παπανικολάου ο γιατρός παίρνει με ένα μαλακό βουρτσάκι κύτταρα από την επιφάνειά του, και το εργαστήριο τα εξετάζει στο μικροσκόπιο. Η εξέταση πήρε το όνομά της από τον Έλληνα γιατρό Γεώργιο Παπανικολάου, που την ανέπτυξε.

Η αξία της βρίσκεται στον χρόνο. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), σχεδόν όλοι οι καρκίνοι του τραχήλου οφείλονται σε επίμονη λοίμωξη από τύπους του ιού HPV που μπορούν να προκαλέσουν καρκίνο. Τα κύτταρα αλλάζουν σιγά σιγά, και συνήθως χρειάζονται 15 έως 20 χρόνια για να γίνει μια προκαρκινική αλλοίωση καρκίνος. Στις γυναίκες με εξασθενημένο ανοσοποιητικό, όπως με HIV χωρίς θεραπεία, ο χρόνος μπορεί να είναι 5 έως 10 χρόνια. Ο τακτικός έλεγχος βρίσκει τις αλλαγές σε αυτό το μεγάλο διάστημα, όταν η θεραπεία είναι απλή.

Τεστ Παπανικολάου ή τεστ HPV;

Τα δύο τεστ γίνονται με τον ίδιο τρόπο και συχνά από το ίδιο δείγμα, αλλά ψάχνουν διαφορετικά πράγματα:

Ο ΠΟΥ συστήνει το τεστ HPV ως την προτιμότερη μέθοδο ελέγχου, γιατί προλαμβάνει περισσότερους προκαρκινικούς και καρκινικούς όγκους από την κυτταρολογία και δεν αφήνει περιθώριο για διαφορετικές ερμηνείες. Και η Σύσταση του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης του 2022 θεωρεί το τεστ HPV την προτιμότερη εξέταση για γυναίκες 30 έως 65 ετών.

Όταν το τεστ HPV βγει θετικό, το εργαστήριο συνήθως εξετάζει το ίδιο δείγμα και με τη μέθοδο Παπανικολάου, για να δει αν ο ιός έχει ήδη προκαλέσει αλλαγές. Έτσι δεν χρειάζεται πάντα νέα επίσκεψη.

Τεστ Παπανικολάου: κάθε πότε γίνεται

Το πόσο συχνά γίνεται ο έλεγχος εξαρτάται από την ηλικία σας και το τεστ που κάνετε. Οι συστάσεις διαφέρουν λίγο από χώρα σε χώρα, αλλά η λογική είναι η ίδια: τεστ Παπανικολάου στις νεότερες γυναίκες, τεστ HPV με αραιότερα διαστήματα μετά τα 30.

• Η Ευρωπαϊκή Ένωση συστήνει τεστ HPV σε γυναίκες 30 έως 65 ετών, κάθε 5 χρόνια ή αραιότερα.
• Ο ΠΟΥ προτείνει έλεγχο από τα 30, κάθε 5 έως 10 χρόνια. Στις γυναίκες με HIV ξεκινά από τα 25 και γίνεται κάθε 3 έως 5 χρόνια, γιατί ο κίνδυνος για καρκίνο του τραχήλου είναι έξι φορές μεγαλύτερος.
• Στο αμερικανικό σύστημα, όπως το περιγράφει η Εθνική Βιβλιοθήκη Ιατρικής των ΗΠΑ (MedlinePlus), το τεστ Παπανικολάου ξεκινά στα 21 και επαναλαμβάνεται κάθε 3 χρόνια. Μετά τα 30 μπορεί να γίνεται τεστ HPV κάθε 5 χρόνια.

Ο γυναικολόγος σας θα σας πει πότε είναι το επόμενο τεστ, ανάλογα με τα προηγούμενα αποτελέσματα, τον εμβολιασμό σας για τον HPV και το ιστορικό σας. Μετά από ένα παθολογικό αποτέλεσμα ή μετά από θεραπεία, ο έλεγχος γίνεται πιο συχνά για ένα διάστημα.

Το πρόγραμμα «Προλαμβάνω» στην Ελλάδα

Το Υπουργείο Υγείας προσφέρει δωρεάν έλεγχο σε γυναίκες 21 έως 65 ετών με ΑΜΚΑ, ασφαλισμένες ή ανασφάλιστες, που δεν έχουν διαγνωστεί με καρκίνο του τραχήλου. Σύμφωνα με τον επίσημο ιστότοπο του προγράμματος:

• 21 έως 29 ετών: γυναικολογική εξέταση και τεστ Παπανικολάου, για όσες δεν έχουν κάνει τεστ Παπανικολάου τα τρία προηγούμενα ημερολογιακά έτη.
• 30 έως 65 ετών: γυναικολογική εξέταση και τεστ HPV DNA.
• Αν βρεθεί κάτι, καλύπτονται δωρεάν και η κολποσκόπηση με βιοψία.

Όσες έχουν ενεργή άυλη συνταγογράφηση λαμβάνουν ηλεκτρονικό παραπεμπτικό με SMS ή email. Οι υπόλοιπες μπορούν να ζητήσουν έντυπο παραπεμπτικό από οποιονδήποτε γιατρό. Το ραντεβού κλείνεται με το ΑΜΚΑ σε συνεργαζόμενο δημόσιο ή ιδιωτικό κέντρο, και για βοήθεια υπάρχει η γραμμή 11401. Τη λίστα με τα κέντρα θα τη βρείτε στο testpap.gov.gr.

Πώς προετοιμάζεστε

Η προετοιμασία είναι απλή. Σύμφωνα με τη MedlinePlus, για 24 ώρες πριν από την εξέταση καλό είναι να μην:

• έχετε σεξουαλική επαφή
• κάνετε κολπική πλύση (που δεν συστήνεται ποτέ)
• χρησιμοποιείτε ταμπόν

Προσπαθήστε να μην κλείσετε το ραντεβού τις μέρες της περιόδου. Αν όμως εμφανιστεί απρόσμενη αιμορραγία, μην το ακυρώσετε: ο γιατρός θα κρίνει αν η εξέταση μπορεί να γίνει. Αν χρησιμοποιείτε κολπικές κρέμες ή υπόθετα, ρωτήστε τον γυναικολόγο αν πρέπει να τα σταματήσετε για λίγες μέρες πριν.

Πώς γίνεται το τεστ Παπανικολάου

Η εξέταση διαρκεί λιγότερο από 5 λεπτά, και όλο το ραντεβού γύρω στα 10 λεπτά, σύμφωνα με το NHS. Ξαπλώνετε στο γυναικολογικό κρεβάτι και ο γιατρός βάζει στον κόλπο ένα εργαλείο που λέγεται κολποδιαστολέας (speculum), για να φαίνεται ο τράχηλος. Με ένα μαλακό βουρτσάκι παίρνει κύτταρα και τα στέλνει στο εργαστήριο.

Πονάει;

Συνήθως όχι. Για τις περισσότερες γυναίκες προκαλεί ήπια ενόχληση, που η MedlinePlus παρομοιάζει με πόνο περιόδου. Το NHS προτείνει τρόπους για να είναι πιο άνετη: μπορείτε να ζητήσετε μικρότερο κολποδιαστολέα, να ξαπλώσετε στο πλάι ή να ζητήσετε να σταματήσει η εξέταση οποιαδήποτε στιγμή.

Μετά την εξέταση μπορεί να έχετε λίγο αίμα ή κηλίδες, που σταματούν μέσα σε λίγες ώρες. Αν η αιμορραγία είναι έντονη ή δεν σταματά, επικοινωνήστε με τον γιατρό.

Τι σημαίνει το αποτέλεσμα

Τα περισσότερα αποτελέσματα είναι φυσιολογικά. Όταν δεν είναι, αυτό σχεδόν ποτέ δεν σημαίνει καρκίνο, αλλά ότι χρειάζεται επανάληψη ή πιο προσεκτικός έλεγχος.

Αποτελέσματα του τεστ HPV

Σύμφωνα με το πρόγραμμα ελέγχου του NHS:

• HPV αρνητικό: ο κίνδυνος είναι πολύ χαμηλός και ο επόμενος έλεγχος γίνεται στο κανονικό διάστημα, που στο NHS είναι 5 χρόνια.
• HPV θετικό, χωρίς αλλαγές στα κύτταρα: το τεστ επαναλαμβάνεται σε 1 χρόνο. Αν ο ιός παραμένει μετά από 2 χρόνια, γίνεται κολποσκόπηση.
• HPV θετικό, με αλλαγές στα κύτταρα: γίνεται κολποσκόπηση.
• Ανεπαρκές δείγμα: το τεστ επαναλαμβάνεται, συνήθως σε 3 μήνες.

Ένα θετικό τεστ HPV είναι πολύ συχνό και δεν σημαίνει ότι θα αναπτύξετε καρκίνο. Τα περισσότερα άτομα θα κολλήσουν τον ιό κάποια στιγμή, και ο οργανισμός συνήθως τον καθαρίζει μόνος του. Περισσότερα θα βρείτε στον οδηγό για τον ιό HPV.

Οι όροι του τεστ Παπανικολάου

Στα αποτελέσματα της κυτταρολογίας θα δείτε συντομογραφίες. Η MedlinePlus τις εξηγεί έτσι:

Η τελική απόφαση για το επόμενο βήμα παίρνεται από τον γυναικολόγο, που συνδυάζει το αποτέλεσμα με την ηλικία σας και τους προηγούμενους ελέγχους.

Μετά από παθολογικό τεστ: η κολποσκόπηση

Η κολποσκόπηση είναι μια πιο λεπτομερής εξέταση του τραχήλου με ένα είδος μικροσκοπίου. Ο γιατρός βάφει τον τράχηλο με ειδικό υγρό, ώστε να φανούν οι περιοχές με αλλοιωμένα κύτταρα, και αν χρειαστεί παίρνει ένα μικρό κομμάτι ιστού (βιοψία). Τα κύτταρα που βρίσκονται έτσι δεν είναι καρκίνος, αλλά μπορεί να γίνουν αν δεν αντιμετωπιστούν. Τι γίνεται βήμα βήμα και ποιες είναι οι θεραπείες εξηγούμε στον οδηγό για την κολποσκόπηση.

Ειδικές περιπτώσεις

• Εμβολιασμένες για HPV. Χρειάζεστε κι εσείς έλεγχο. Το NHS εξηγεί ότι το εμβόλιο δεν προστατεύει από όλους τους τύπους του ιού. Η Ευρωπαϊκή Ένωση σημειώνει ότι στο μέλλον οι ηλικίες και τα διαστήματα ίσως προσαρμόζονται στο ιστορικό εμβολιασμού.
• Χωρίς σεξουαλική επαφή. Ο κίνδυνος είναι χαμηλός, αλλά το NHS συστήνει να κάνετε τον έλεγχο όταν σας καλούν, γιατί ο καρκίνος του τραχήλου μπορεί σπάνια να εμφανιστεί και χωρίς HPV.
• Μετά από υστερεκτομή. Αν αφαιρέθηκε ολόκληρη η μήτρα με τον τράχηλο για καλοήθη αιτία και τα προηγούμενα τεστ ήταν φυσιολογικά, η MedlinePlus αναφέρει ότι μπορεί να μη χρειάζεστε άλλο τεστ. Αν έμεινε τμήμα του τραχήλου, ο έλεγχος συνεχίζεται.
• Μετά τα 65. Οι περισσότερες γυναίκες με φυσιολογικούς προηγούμενους ελέγχους μπορούν να σταματήσουν, σύμφωνα με τη MedlinePlus. Το δωρεάν πρόγραμμα στην Ελλάδα σταματά επίσης στα 65.
• Εγκυμοσύνη. Αν είστε έγκυος και έχει έρθει η ώρα του ελέγχου, ενημερώστε τον γυναικολόγο, που θα κρίνει αν θα γίνει τώρα ή μετά τον τοκετό.

Ο έλεγχος για τον τράχηλο είναι ένα κομμάτι της πρόληψης. Ποιες άλλες εξετάσεις χρειάζεστε ανάλογα με την ηλικία σας θα βρείτε στο check up, και για τα υπόλοιπα θέματα υγείας της γυναίκας στην ενότητα Μαιευτική και γυναικολογία.