Κύστη ωοθήκης: είδη, συμπτώματα και πότε αφαιρείται

Η κύστη ωοθήκης είναι ένας σάκος γεμάτος υγρό ή άλλο υλικό, που σχηματίζεται μέσα ή πάνω σε μια ωοθήκη. Είναι πολύ συχνή, συνήθως δεν δίνει συμπτώματα και στις περισσότερες γυναίκες πριν από την εμμηνόπαυση είναι λειτουργική: δημιουργείται από τον φυσιολογικό κύκλο και φεύγει μόνη της μέσα σε λίγους μήνες. Αφαιρείται όταν είναι μεγάλη, όταν προκαλεί συμπτώματα, όταν δεν υποχωρεί ή όταν το υπερηχογράφημα δείχνει χαρακτηριστικά που χρειάζονται περαιτέρω έλεγχο.

Τι είναι η κύστη ωοθήκης

Οι ωοθήκες είναι δύο μικρά όργανα, ένα σε κάθε πλευρά της μήτρας. Κάθε μήνα ωριμάζουν μέσα τους ωάρια, το καθένα σε μια μικρή φυσαλίδα υγρού, το ωοθυλάκιο. Μετά την ωορρηξία, στη θέση του ωοθυλακίου σχηματίζεται το ωχρό σωμάτιο, που παράγει προγεστερόνη.

Μικρές φυσαλίδες υγρού στις ωοθήκες είναι λοιπόν φυσιολογικές. Σύμφωνα με την οδηγία του Βασιλικού Κολλεγίου Μαιευτήρων Γυναικολόγων της Βρετανίας (RCOG), ως κύστη ορίζεται συνήθως μια δομή με υγρό μεγαλύτερη από 3 εκατοστά. Σε μία μελέτη που αναφέρει η ίδια οδηγία, 4% των γυναικών με διάμεση ηλικία 26 ετών είχαν κύστη πάνω από 3 εκατοστά στο δεύτερο μισό του κύκλου.

Τα είδη της κύστης ωοθήκης

Σύμφωνα με το Αμερικανικό Κολλέγιο Μαιευτήρων Γυναικολόγων (ACOG) και την εθνική υπηρεσία υγείας της Βρετανίας (NHS), οι κύστεις χωρίζονται σε δύο μεγάλες ομάδες.

Λειτουργικές κύστεις. Είναι οι πιο συχνές και σχηματίζονται από τον κύκλο:

• Ωοθυλακιώδης κύστη: το ωοθυλάκιο δεν σπάει για να απελευθερώσει το ωάριο και συνεχίζει να μεγαλώνει.
• Κύστη ωχρού σωματίου: το ωχρό σωμάτιο γεμίζει με υγρό ή αίμα μετά την ωορρηξία. Όταν περιέχει αίμα, λέγεται και αιμορραγική κύστη.

Το ACOG σημειώνει ότι οι λειτουργικές κύστεις συνήθως φεύγουν χωρίς θεραπεία μέσα σε 6 έως 8 εβδομάδες.

Παθολογικές κύστεις. Είναι λιγότερο συχνές και δεν φεύγουν μόνες τους:

• Δερμοειδής κύστη (ώριμο τεράτωμα): καλοήθης όγκος που περιέχει ιστούς όπως δέρμα, λίπος και τρίχες. Υπάρχει συχνά από τη γέννηση και μεγαλώνει αργά.
• Κυσταδένωμα: καλοήθης όγκος από την επιφάνεια της ωοθήκης, που μπορεί να γίνει πολύ μεγάλος.
• Ενδομητρίωμα: κύστη γεμάτη παλιό αίμα, που οφείλεται στην ενδομητρίωση. Λέγεται και «σοκολατοειδής κύστη».

Οι πολλές μικρές φυσαλίδες στο σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών δεν είναι κύστεις με αυτή την έννοια. Είναι ωοθυλάκια που δεν ωριμάζουν, και η αντιμετώπισή τους είναι διαφορετική.

Είναι καρκίνος;

Σχεδόν όλες οι κύστεις πριν από την εμμηνόπαυση είναι καλοήθεις. Σύμφωνα με το RCOG, η πιθανότητα μια κύστη με συμπτώματα σε γυναίκα πριν από την εμμηνόπαυση να είναι κακοήθης είναι περίπου 1 στις 1.000 και ανεβαίνει σε περίπου 3 στις 1.000 στα 50. Μετά την εμμηνόπαυση ο κίνδυνος είναι λίγο μεγαλύτερος, γι' αυτό η παρακολούθηση είναι πιο στενή.

Κύστη ωοθήκης: συμπτώματα

Οι περισσότερες κύστεις δεν δίνουν κανένα σύμπτωμα και βρίσκονται τυχαία σε υπερηχογράφημα. Σύμφωνα με το NHS, συμπτώματα εμφανίζονται κυρίως όταν η κύστη είναι μεγάλη, όταν σπάσει ή όταν συστρέψει την ωοθήκη. Τότε μπορεί να έχετε:

• πόνο στη λεκάνη, από θαμπό βάρος μέχρι ξαφνικό, έντονο και οξύ πόνο
• πόνο στη σεξουαλική επαφή
• φούσκωμα ή μεγαλύτερη κοιλιά
• αίσθημα ότι χορταίνετε γρήγορα
• συχνουρία ή δυσκολία στις κενώσεις
• αλλαγές στην περίοδο: πιο βαριά, πιο ελαφριά ή ακανόνιστη

Ρήξη και συστροφή: οι δύο επείγουσες επιπλοκές

Ρήξη είναι όταν η κύστη σπάει. Σύμφωνα με το ACOG, μια κύστη που σπάει ή αιμορραγεί μπορεί να δώσει ξαφνικό, έντονο πόνο.

Συστροφή είναι όταν η ωοθήκη στρίβει γύρω από τον εαυτό της και κόβεται η αιμάτωσή της. Σύμφωνα με το ACOG, γίνεται πιο εύκολα με μεγάλες κύστεις και δίνει πόνο στο ένα πλάι, που μπορεί να έρχεται και να φεύγει ή να ξεκινά ξαφνικά. Το NHS ζητά επείγουσα εκτίμηση όταν ο ξαφνικός, έντονος πόνος στη λεκάνη συνοδεύεται από ναυτία ή εμετό, γιατί στη συστροφή κινδυνεύει η αιμάτωση της ωοθήκης.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η βασική εξέταση είναι το διακολπικό υπερηχογράφημα. Δείχνει το μέγεθος της κύστης, αν περιέχει μόνο υγρό ή και συμπαγή τμήματα, αν έχει διαφράγματα και αν έχει αιμάτωση. Αυτά τα χαρακτηριστικά μετρούν πολύ περισσότερο από τα εκατοστά.

Μια απλή κύστη έχει λεπτό τοίχωμα και μόνο υγρό μέσα, χωρίς άλλα στοιχεία. Είναι σχεδόν πάντα καλοήθης. Μια σύνθετη κύστη έχει συμπαγή τμήματα, διαφράγματα ή άλλα ευρήματα και θέλει πιο προσεκτική εκτίμηση. Το RCOG αναφέρει ότι οι απλοί υπερηχογραφικοί κανόνες της διεθνούς ομάδας IOTA ξεχωρίζουν με ακρίβεια τις καλοήθεις από τις ύποπτες μάζες.

Τι σημαίνουν οι λέξεις στο πόρισμα

• Απλή κύστη: λεπτό τοίχωμα, μόνο υγρό. Σχεδόν πάντα καλοήθης, συνήθως λειτουργική.
• Αιμορραγική κύστη: λειτουργική κύστη με αίμα μέσα, συνήθως από το ωχρό σωμάτιο. Συχνά υποχωρεί κι αυτή με τον χρόνο.
• Σύνθετη κύστη ή κύστη με συμπαγή στοιχεία: έχει διαφράγματα ή συμπαγή τμήματα. Δεν σημαίνει καρκίνο, αλλά χρειάζεται πιο προσεκτική εκτίμηση.
• Δερμοειδής κύστη: έχει χαρακτηριστική εικόνα από το λίπος και τις τρίχες που περιέχει.
• Ενδομητρίωμα: κύστη με παλιό αίμα, που συνήθως συνδέεται με ενδομητρίωση.

Αν το πόρισμα σας ανησυχεί, ζητήστε από τον γυναικολόγο να σας εξηγήσει τι σημαίνει για εσάς και πότε θα γίνει ο επανέλεγχος.

Ο καρκινικός δείκτης CA 125

Ο CA 125 είναι εξέταση αίματος που ανεβαίνει σε καρκίνο των ωοθηκών, αλλά και σε πολλές καλοήθεις καταστάσεις. Το RCOG εξηγεί ότι πριν από την εμμηνόπαυση ανεβαίνει συχνά από ενδομητρίωση, ινομυώματα, αδενομύωση και φλεγμονή της λεκάνης, και ότι δεν χρειάζεται όταν το υπερηχογράφημα δείχνει καθαρά απλή κύστη. Ένας αυξημένος CA 125 λοιπόν δεν σημαίνει καρκίνο. Σε γυναίκες κάτω των 40 με σύνθετη μάζα, το RCOG συστήνει και άλλους δείκτες αίματος (α-φετοπρωτεΐνη και β-hCG). Σύμφωνα με το ACOG, ο CA 125 βοηθά περισσότερο μετά την εμμηνόπαυση, πάντα μαζί με τα ευρήματα του υπερηχογραφήματος και της εξέτασης.

Πότε φεύγει μόνη της και πότε αφαιρείται

Οι περισσότερες κύστεις δεν χρειάζονται θεραπεία, μόνο υπομονή και ένα δεύτερο υπερηχογράφημα. Για γυναίκες πριν από την εμμηνόπαυση χωρίς συμπτώματα, το RCOG δίνει τα εξής όρια για τις απλές κύστεις:

Τα όρια αυτά αφορούν μόνο απλές κύστεις. Μια κύστη που μένει ή μεγαλώνει μετά από αρκετούς κύκλους μάλλον δεν είναι λειτουργική. Οι δερμοειδείς κύστεις μεγαλώνουν με τον καιρό και συνήθως αφαιρούνται. Για τα ενδομητριώματα πάνω από 3 εκατοστά, οι οδηγίες του Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας και Κλινικής Αριστείας της Βρετανίας (NICE) προτείνουν παρακολούθηση, ιδίως αν δεν γίνει επέμβαση.

Μετά την εμμηνόπαυση, σύμφωνα με το NHS, συνήθως γίνονται επαναλαμβανόμενα υπερηχογραφήματα και εξετάσεις αίματος για περίπου έναν χρόνο.

Η κύστη αφαιρείται, σύμφωνα με το ACOG, όταν είναι πολύ μεγάλη, όταν προκαλεί συμπτώματα ή όταν υπάρχει υποψία καρκίνου.

Βοηθά το αντισυλληπτικό χάπι;

Όχι για να φύγει μια κύστη που ήδη υπάρχει. Η ανασκόπηση Cochrane με 8 μελέτες και 686 γυναίκες βρήκε ότι το αντισυλληπτικό χάπι δεν έκανε τις λειτουργικές κύστεις να υποχωρήσουν πιο γρήγορα. Οι ερευνητές προτείνουν αναμονή 2 έως 3 μηνών. Το ίδιο λέει και το RCOG.

Παρακέντηση με βελόνα

Η αφαίρεση του υγρού με βελόνα δεν είναι συνήθης λύση. Σύμφωνα με το RCOG, οι απλές κύστεις υποχωρούσαν το ίδιο συχνά με την αναμονή όσο και με την παρακέντηση (46% έναντι 45%), και μετά από λαπαροσκοπική παρακέντηση η κύστη ξαναγέμιζε στο 53% έως 84% των περιπτώσεων.

Η επέμβαση: κυστεκτομή ή αφαίρεση της ωοθήκης

Όταν χρειάζεται επέμβαση για κύστη που φαίνεται καλοήθης, το RCOG θεωρεί τη λαπαροσκόπηση τη μέθοδο αναφοράς. Σε σύγκριση με την ανοιχτή επέμβαση, οι μελέτες έδειξαν λιγότερο πόνο, λιγότερες επιπλοκές και πιο γρήγορο εξιτήριο. Ανοιχτή επέμβαση μπορεί να χρειαστεί για πολύ μεγάλες κύστεις ή όταν υπάρχει υποψία καρκίνου, ώστε η κύστη να αφαιρεθεί ολόκληρη χωρίς να σπάσει.

Συνήθως αφαιρείται μόνο η κύστη και η ωοθήκη μένει (κυστεκτομή). Σε ορισμένες περιπτώσεις αφαιρείται η ωοθήκη (ωοθηκεκτομή). Η επιλογή εξαρτάται από το είδος και το μέγεθος της κύστης, την ηλικία σας, το αν θέλετε παιδιά και το οικογενειακό ιστορικό καρκίνου μαστού ή ωοθηκών. Αν υπάρχει υποψία κακοήθειας, η επέμβαση γίνεται από γυναικολόγο ογκολόγο.

Κύστη ωοθήκης και γονιμότητα

Σύμφωνα με το NHS, οι κύστεις συνήθως δεν εμποδίζουν την εγκυμοσύνη, αν και κάποιες φορές τη δυσκολεύουν. Στην επέμβαση ο χειρουργός προσπαθεί να κρατήσει όσο περισσότερο υγιή ιστό γίνεται. Στα ενδομητριώματα η απόφαση θέλει ιδιαίτερη προσοχή, γιατί η επέμβαση μπορεί να μειώσει το απόθεμα ωαρίων. Συζητήστε το με τον γυναικολόγο πριν από την επέμβαση. Περισσότερα θέματα θα βρείτε στην ενότητα Μαιευτική και γυναικολογία.