Πολυκυστικές ωοθήκες (PCOS): συμπτώματα και αντιμετώπιση

Το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, που οι περισσότερες το λένε απλώς «πολυκυστικές ωοθήκες», είναι μια συχνή ορμονική και μεταβολική διαταραχή που ξεκινά συνήθως στην εφηβεία. Χαρακτηρίζεται από αραιή ή ακανόνιστη περίοδο, σημάδια αυξημένων ανδρογόνων (των «ανδρικών» ορμονών), όπως τρίχωση και ακμή, και ωοθήκες με πολλά μικρά ωοθυλάκια στο υπερηχογράφημα. Δεν θεραπεύεται οριστικά, αλλά τα συμπτώματα, η γονιμότητα και οι μακροπρόθεσμοι κίνδυνοι αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά.

Τι είναι οι πολυκυστικές ωοθήκες

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), το σύνδρομο αφορά περίπου 10% έως 13% των γυναικών, και έως 70% από αυτές δεν έχουν διάγνωση. Είναι δηλαδή από τις πιο συχνές ορμονικές διαταραχές στις γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας.

Το όνομα παραπλανά. Οι «κύστεις» που βλέπει το υπερηχογράφημα δεν είναι κύστεις, αλλά ωοθυλάκια (μικροί σάκοι που περιέχουν ωάρια) τα οποία σταμάτησαν να ωριμάζουν. Ο ΠΟΥ τονίζει ότι οι κύστεις δεν χρειάζονται για τη διάγνωση. Η πάθηση είναι επίσης διαφορετική από την απλή κύστη ωοθήκης.

Το νέο όνομα: PMOS

Τον Μάιο του 2026 δημοσιεύτηκε στο The Lancet μια διεθνής συναίνεση για νέο όνομα: polyendocrine metabolic ovarian syndrome (PMOS), δηλαδή πολυενδοκρινικό μεταβολικό σύνδρομο των ωοθηκών. Σύμφωνα με τους συγγραφείς, το παλιό όνομα παρέπεμπε σε παθολογικές κύστεις και έκρυβε ότι η πάθηση επηρεάζει τις ορμόνες και τον μεταβολισμό όλου του σώματος. Η αλλαγή θα γίνει σταδιακά, με μεταβατική περίοδο, οπότε θα συναντάτε και τα δύο ονόματα για αρκετό καιρό. Το NHS χρησιμοποιεί ήδη το νέο όνομα.

Πολυκυστικές ωοθήκες: τα συμπτώματα

Τα συμπτώματα διαφέρουν πολύ από γυναίκα σε γυναίκα. Κάποιες έχουν έντονα σημάδια, άλλες σχεδόν κανένα. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, τα πιο συχνά είναι:

• ακανόνιστη, αραιή ή καθόλου περίοδος, ή περίοδος βαριά, παρατεταμένη ή επώδυνη
• δυσκολία να μείνετε έγκυος
• αυξημένη τρίχωση στο πρόσωπο ή στο σώμα (υπερτρίχωση)
• αραίωση των μαλλιών στην κορυφή του κεφαλιού
• ακμή ή λιπαρό δέρμα

Το NHS προσθέτει την αύξηση βάρους, την κούραση, τις αλλαγές στη διάθεση και τις σκούρες βελούδινες περιοχές στο δέρμα (συνήθως στον αυχένα ή στις μασχάλες), που σχετίζονται με την αντίσταση στην ινσουλίνη. Τα συμπτώματα συνήθως ξεκινούν στην εφηβεία.

Ακανόνιστος κύκλος, σύμφωνα με τις διεθνείς οδηγίες του 2023, σημαίνει σε ενήλικες κύκλο μικρότερο από 21 ή μεγαλύτερο από 35 ημέρες, ή λιγότερους από 8 κύκλους τον χρόνο. Για τις άλλες αιτίες μιας αργοπορημένης περιόδου, δείτε τον οδηγό για την καθυστέρηση περιόδου.

Γιατί εμφανίζεται

Η ακριβής αιτία δεν είναι γνωστή. Το NHS αναφέρει ότι στον μηχανισμό παίζουν ρόλο η ινσουλίνη και η τεστοστερόνη, που δεν λειτουργούν όπως θα έπρεπε, και ότι ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος όταν πάσχει στενή συγγενής.

Με απλά λόγια: όταν οι ιστοί αντιδρούν λιγότερο στην ινσουλίνη, ο οργανισμός παράγει περισσότερη. Η περίσσεια ινσουλίνης ωθεί τις ωοθήκες να φτιάχνουν περισσότερα ανδρογόνα, και αυτά εμποδίζουν την κανονική ωορρηξία. Το επιπλέον βάρος επιδεινώνει τον κύκλο, αλλά το σύνδρομο εμφανίζεται και σε αδύνατες γυναίκες.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η διάγνωση τίθεται όταν υπάρχουν δύο από τα τρία παρακάτω και έχουν αποκλειστεί άλλες αιτίες, σύμφωνα με τη διεθνή κατευθυντήρια οδηγία του 2023 (ESHRE και International PCOS Network):

• αραιή ή καθόλου ωορρηξία, που φαίνεται ως ακανόνιστος κύκλος
• αυξημένα ανδρογόνα, είτε στις εξετάσεις αίματος είτε ως σημάδια (τρίχωση, ακμή, τριχόπτωση)
• πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών στο υπερηχογράφημα ή αυξημένη ορμόνη AMH στο αίμα

Ο γιατρός θα ζητήσει εξετάσεις αίματος για τις ορμόνες και για να αποκλείσει άλλες αιτίες ακανόνιστου κύκλου, όπως διαταραχή του θυρεοειδούς ή εγκυμοσύνη.

Το υπερηχογράφημα, συνήθως διακολπικό, μετρά τα ωοθυλάκια. Η οδηγία ορίζει ως όριο στους ενήλικες 20 ή περισσότερα ωοθυλάκια σε τουλάχιστον μία ωοθήκη. Όταν υπάρχουν ήδη ακανόνιστος κύκλος και αυξημένα ανδρογόνα, το υπερηχογράφημα δεν χρειάζεται για τη διάγνωση.

Στις έφηβες η διάγνωση θέλει προσοχή

Στα πρώτα χρόνια μετά την πρώτη περίοδο ο κύκλος είναι συχνά ακανόνιστος και οι ωοθήκες έχουν φυσιολογικά πολλά ωοθυλάκια. Γι' αυτό η διεθνής οδηγία δεν προτείνει υπερηχογράφημα ούτε AMH στις έφηβες. Η διάγνωση βασίζεται στον κύκλο και στα ανδρογόνα. Όταν τα στοιχεία δεν είναι σαφή, η κοπέλα ξαναεκτιμάται μέχρι 8 χρόνια μετά την πρώτη περίοδο.

Τι σημαίνει για την υγεία μακροπρόθεσμα

Οι πολυκυστικές ωοθήκες δεν αφορούν μόνο τον κύκλο. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, σχετίζονται με:

• αντίσταση στην ινσουλίνη, διαβήτη τύπου 2 και παχυσαρκία
• υπέρταση, αυξημένη χοληστερίνη και καρδιαγγειακή νόσο
• διαβήτη κύησης και υπέρταση στην εγκυμοσύνη
• υπνική άπνοια και λιπώδες ήπαρ
• υπερπλασία ή καρκίνο του ενδομητρίου (του εσωτερικού τοιχώματος της μήτρας)
• άγχος, κατάθλιψη, διατροφικές διαταραχές και αρνητική εικόνα σώματος

Γι' αυτό η διεθνής οδηγία προτείνει έλεγχο του σακχάρου σε όλες τις γυναίκες κατά τη διάγνωση και επανάληψη κάθε 1 έως 3 χρόνια, με την καμπύλη σακχάρου (δοκιμασία ανοχής γλυκόζης) ως την πιο ακριβή εξέταση, ανεξάρτητα από το βάρος. Προτείνει επίσης λιπίδια κατά τη διάγνωση, μέτρηση της αρτηριακής πίεσης κάθε χρόνο και ερωτηματολόγια για κατάθλιψη και άγχος. Η οδηγία σημειώνει ότι η κατάθλιψη και οι διατροφικές διαταραχές πρέπει να εξετάζονται ανεξάρτητα από το βάρος.

Πώς αντιμετωπίζονται οι πολυκυστικές ωοθήκες

Η θεραπεία εξατομικεύεται ανάλογα με το τι σας ενοχλεί περισσότερο: ο κύκλος, η τρίχωση και η ακμή, το βάρος ή η επιθυμία για εγκυμοσύνη. Τις επιλογές τις συζητάτε με τον γυναικολόγο, συχνά και με ενδοκρινολόγο ή διαιτολόγο.

Τρόπος ζωής

Η διεθνής οδηγία συστήνει υγιεινή διατροφή και σωματική άσκηση σε όλες τις γυναίκες με το σύνδρομο, και σημειώνει ότι ωφελούν ακόμη και χωρίς απώλεια βάρους. Όταν υπάρχει περιττό βάρος, μια μέτρια απώλεια βελτιώνει συχνά τον κύκλο και τα μεταβολικά στοιχεία. Σύμφωνα με την ίδια οδηγία, δεν υπάρχουν στοιχεία ότι κάποιος συγκεκριμένος τύπος δίαιτας είναι καλύτερος από τους άλλους για τις πολυκυστικές ωοθήκες. Σε σοβαρή παχυσαρκία, ο γιατρός μπορεί να συζητήσει και τη χειρουργική αντιμετώπιση.

Φάρμακα για τον κύκλο, την τρίχωση και την ακμή

• Συνδυασμένο αντισυλληπτικό χάπι (οιστρογόνο και προγεσταγόνο). Σύμφωνα με τον ΠΟΥ και τη διεθνή οδηγία, ρυθμίζει τον κύκλο και μπορεί να μειώσει την ακμή και την τρίχωση. Δεν ταιριάζει σε όλες, για παράδειγμα σε γυναίκες με ιστορικό θρόμβωσης, οπότε την επιλογή την κάνει ο γιατρός. Για τις υπόλοιπες μεθόδους, δείτε τον οδηγό για την αντισύλληψη.
• Αντιανδρογόνα, φάρμακα που μπλοκάρουν τη δράση των ανδρογόνων, για την τρίχωση ή την ακμή. Ο ΠΟΥ τα αναφέρει ως επιλογή, και η διεθνής οδηγία τα προτείνει μαζί με αξιόπιστη αντισύλληψη, γιατί μπορεί να βλάψουν ένα έμβρυο.
• Μετφορμίνη, φάρμακο για την αντίσταση στην ινσουλίνη. Η διεθνής οδηγία προτείνει να εξετάζεται σε ενήλικες με αυξημένο βάρος, κυρίως για τα μεταβολικά οφέλη.

Όλα τα φάρμακα δίνονται πάντα με οδηγία γιατρού. Για την τρίχωση βοηθούν και οι τοπικές μέθοδοι αποτρίχωσης, όπως το λέιζερ.

Αν η περίοδος έρχεται πολύ αραιά για μεγάλο διάστημα, το ενδομήτριο μπορεί να παχαίνει χωρίς να αποβάλλεται. Η οδηγία προτείνει πρόληψη με ρύθμιση του κύκλου, έλεγχο του βάρους ή περιοδική χορήγηση προγεσταγόνου, αντί για προληπτικό έλεγχο ρουτίνας.

Πολυκυστικές ωοθήκες και εγκυμοσύνη

Οι περισσότερες γυναίκες με πολυκυστικές ωοθήκες μπορούν να μείνουν έγκυες, συχνά με βοήθεια. Η δυσκολία οφείλεται συνήθως στο ότι δεν γίνεται ωορρηξία κάθε μήνα. Για το πώς υπολογίζονται οι γόνιμες μέρες, δείτε τον οδηγό για την ωορρηξία.

Σύμφωνα με τη διεθνή οδηγία του 2023, η σειρά είναι συνήθως:

Η λετροζόλη δεν έχει επίσημη ένδειξη για την ωορρηξία σε πολλές χώρες, και η χρήση της αποφασίζεται από τον γιατρό.

Στην εγκυμοσύνη ο κίνδυνος για διαβήτη κύησης, υπέρταση, προεκλαμψία και πρόωρο τοκετό είναι αυξημένος, σύμφωνα με την ίδια οδηγία. Γι' αυτό προτείνεται καμπύλη σακχάρου όταν σχεδιάζετε εγκυμοσύνη και ξανά στις 24 έως 28 εβδομάδες. Πείτε στον γιατρό που σας παρακολουθεί ότι έχετε το σύνδρομο, για να προγραμματίσει τον έλεγχο.

Ζώντας με πολυκυστικές ωοθήκες

Το σύνδρομο συνοδεύει τη γυναίκα για χρόνια, και οι ανάγκες αλλάζουν: στην εφηβεία μετρούν περισσότερο η ακμή και ο κύκλος, αργότερα η γονιμότητα, και μετά τα 40 η πρόληψη του διαβήτη και των καρδιαγγειακών. Ο ΠΟΥ συστήνει υγιεινή διατροφή και σωματική δραστηριότητα σε όλες, ακόμη και χωρίς απώλεια βάρους. Ένα σταθερό πρόγραμμα παρακολούθησης με τον ίδιο γιατρό βοηθά να μη χάνονται οι έλεγχοι.

Πριν από το ραντεβού, σημειώστε:

• τις ημερομηνίες των περιόδων σας για τους τελευταίους μήνες
• ποια συμπτώματα σας ενοχλούν περισσότερο
• αν θέλετε εγκυμοσύνη τώρα ή αργότερα, ή αν χρειάζεστε αντισύλληψη
• αν στην οικογένειά σας υπάρχει διαβήτης ή καρδιοπάθεια
• όλα τα φάρμακα και τα συμπληρώματα που παίρνετε

Χρήσιμες ερωτήσεις προς τον γιατρό είναι ποιες εξετάσεις χρειάζεστε και κάθε πότε, ποια θεραπεία ταιριάζει στον δικό σας στόχο, και τι αλλάζει αν αποφασίσετε να μείνετε έγκυος. Για περισσότερα θέματα γονιμότητας και γυναικείας υγείας, δείτε την ενότητα Μαιευτική και γυναικολογία.