Κιρσοί: αιτίες, συμπτώματα και θεραπείες

Οι κιρσοί είναι διογκωμένες, ελικοειδείς φλέβες κάτω από το δέρμα, συνήθως στα πόδια. Δημιουργούνται όταν οι βαλβίδες μέσα στις φλέβες δεν κλείνουν σωστά και το αίμα λιμνάζει αντί να ανεβαίνει προς την καρδιά. Είναι πολύ συχνοί και τις περισσότερες φορές δεν είναι επικίνδυνοι, αλλά μπορεί να προκαλούν πόνο, βάρος και πρήξιμο. Όταν ενοχλούν, αντιμετωπίζονται σήμερα κυρίως με ελάχιστα επεμβατικές μεθόδους, με τοπική αναισθησία και επιστροφή στο σπίτι την ίδια μέρα.

Τι είναι οι κιρσοί

Οι φλέβες των ποδιών μεταφέρουν το αίμα από τα πέλματα προς την καρδιά, δηλαδή αντίθετα στη βαρύτητα. Για να μη γυρίζει το αίμα προς τα κάτω, έχουν μικρές βαλβίδες που ανοίγουν μόνο προς μία κατεύθυνση. Όταν περπατάτε, οι μύες της γάμπας πιέζουν τις φλέβες και σπρώχνουν το αίμα προς τα πάνω.

Σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές οδηγίες της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Αγγειοχειρουργικής (ESVS), στους κιρσούς το τοίχωμα της φλέβας εξασθενεί και η φλέβα διατείνεται. Τότε οι βαλβίδες δεν κλείνουν πια καλά και το αίμα μαζεύεται στο κάτω μέρος του ποδιού. Η ακριβής αιτία αυτών των αλλαγών δεν είναι γνωστή, αλλά φαίνεται ότι παίζει ρόλο και η κληρονομικότητα.

Οι κιρσοί που βλέπετε είναι συνήθως διακλαδώσεις των δύο μεγάλων επιφανειακών φλεβών του ποδιού, της μεγάλης και της μικρής σαφηνούς. Η ESVS αναφέρει μια συστηματική ανασκόπηση με περισσότερους από 300.000 ενήλικες σε έξι ηπείρους: κιρσούς είχε το 19% των ενηλίκων, ποσοστό που στην Ευρώπη έφτανε το 21%.

Κιρσοί, ευρυαγγείες και κιρσοί οισοφάγου

Οι κιρσοί δεν είναι το ίδιο με τις ευρυαγγείες, τα λεπτά κόκκινα ή μωβ αγγειάκια στην επιφάνεια του δέρματος, που συνήθως είναι κυρίως αισθητικό θέμα. Δεν έχουν σχέση ούτε με τους κιρσούς του οισοφάγου, που είναι διατεταμένες φλέβες στον οισοφάγο και οφείλονται συνήθως σε νόσο του ήπατος. Αυτός ο οδηγός αφορά μόνο τους κιρσούς στα πόδια.

Κιρσοί στα πόδια: συμπτώματα

Το βασικό σημάδι είναι φλέβες που φαίνονται πρησμένες, στριφογυριστές και συχνά εξέχουν σαν κορδόνια κάτω από το δέρμα, κυρίως στη γάμπα και στο εσωτερικό του μηρού. Σύμφωνα με την υπηρεσία υγείας της Βρετανίας (NHS), μπορεί να συνοδεύονται από:

• πόνο ή βάρος στα πόδια
• φαγούρα, ξηρό δέρμα ή αλλαγή στο χρώμα του δέρματος γύρω από τις φλέβες
• πρήξιμο στους αστραγάλους

Τα συμπτώματα χειροτερεύουν συνήθως μετά από πολλή ορθοστασία και βελτιώνονται όταν ξεκουράζεστε με τα πόδια ψηλά.

Η ESVS σημειώνει ότι η σχέση συμπτωμάτων και κιρσών δεν είναι πάντα σταθερή. Κάποιοι έχουν εκτεταμένους κιρσούς χωρίς καμία ενόχληση, ενώ άλλοι έχουν βαριά, κουρασμένα πόδια χωρίς ορατούς κιρσούς. Το βάρος, το αίσθημα πρηξίματος, το κάψιμο, η φαγούρα και ο πόνος συνδέονται περισσότερο με τις φλέβες. Οι κράμπες και τα «ανήσυχα πόδια» είναι λιγότερο χαρακτηριστικά και μπορεί να έχουν άλλη αιτία.

Αιτίες και παράγοντες κινδύνου

Οι κιρσοί δεν έχουν μία μόνο αιτία. Στη συστηματική ανασκόπηση που παραθέτει η ESVS, οι παράγοντες που αναφέρονταν συχνότερα ήταν:

• το γυναικείο φύλο
• η ηλικία
• η παχυσαρκία
• η πολύωρη ορθοστασία
• το οικογενειακό ιστορικό
• οι εγκυμοσύνες

Το NHS προσθέτει την πολύωρη καθιστική ζωή και το ιστορικό θρόμβωσης στο πόδι. Η ESVS χαρακτηρίζει την παχυσαρκία έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες για την εμφάνιση και την επιδείνωση της φλεβικής νόσου.

Είναι επικίνδυνοι οι κιρσοί; Οι επιπλοκές

Οι περισσότεροι κιρσοί δεν προκαλούν σοβαρό πρόβλημα. Το NHS αναφέρει ότι χωρίς θεραπεία μπορεί να χειροτερέψουν, αλλά αυτό γίνεται συνήθως πολύ αργά, μέσα σε χρόνια. Στην ανασκόπηση που παραθέτει η ESVS, περίπου ένας στους τρεις ασθενείς με χρόνια φλεβική νόσο είχε επιδείνωση σε μέση παρακολούθηση 13 ετών.

Οι πιθανές επιπλοκές, σύμφωνα με το NHS και την ESVS, είναι:

• Θρομβοφλεβίτιδα: θρόμβος σε επιφανειακή φλέβα, που γίνεται σκληρή, κόκκινη και πονά.
• Αιμορραγία: ένας κιρσός με λεπτό δέρμα από πάνω μπορεί να σπάσει ακόμη και με μικρό τραυματισμό. Η ESVS σημειώνει ότι συμβαίνει συχνά στο ζεστό ντους και ότι σπάνια η απώλεια αίματος μπορεί να είναι μεγάλη.
• Αλλαγές στο δέρμα: καφετιές κηλίδες, φλεβικό έκζεμα με φαγούρα, σκλήρυνση του δέρματος γύρω από τον αστράγαλο.
• Φλεβικό έλκος: πληγή στο κάτω μέρος της κνήμης που δεν κλείνει.
• Εν τω βάθει φλεβική θρόμβωση: η ESVS θεωρεί τους κιρσούς έναν μικρό παράγοντα κινδύνου και σημειώνει ότι δεν είναι σαφές αν η σχέση είναι άμεση ή οφείλεται σε κοινούς παράγοντες κινδύνου.

Όταν εμφανίζονται πρήξιμο, αλλαγές στο δέρμα ή έλκος, οι γιατροί μιλούν πια για φλεβική ανεπάρκεια, την πιο προχωρημένη μορφή της χρόνιας φλεβικής νόσου.

Πώς γίνεται η διάγνωση: εξέταση και τρίπλεξ

Η διάγνωση ξεκινά από το ιστορικό και την εξέταση των ποδιών. Η ESVS συστήνει η εξέταση να γίνεται, όπου είναι δυνατό, με τον ασθενή όρθιο, γιατί τότε οι κιρσοί γεμίζουν και φαίνονται καλύτερα. Ο γιατρός ψάχνει και άλλες αιτίες για τα ενοχλήματα, όπως πρόβλημα στις αρτηρίες, στις αρθρώσεις ή στα νεύρα.

Αν σκέφτεστε θεραπεία, το επόμενο βήμα είναι το τρίπλεξ φλεβών, δηλαδή υπερηχογράφημα που δείχνει πώς κυλά το αίμα. Οι οδηγίες του βρετανικού Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας και Κλινικής Αριστείας (NICE) ορίζουν ότι το τρίπλεξ χρησιμοποιείται για να επιβεβαιωθεί η διάγνωση, να φανεί ποιες κεντρικές φλέβες έχουν παλινδρόμηση (αίμα που γυρίζει προς τα πίσω) και να σχεδιαστεί η θεραπεία. Είναι ανώδυνο και δεν έχει ακτινοβολία.

Θεραπεία κιρσών

Δεν χρειάζονται όλοι οι κιρσοί θεραπεία. Αν δεν σας ενοχλούν και δεν έχετε αλλαγές στο δέρμα, η απόφαση είναι δική σας και μπορεί να είναι απλώς η παρακολούθηση. Η ESVS συστήνει επέμβαση στους κιρσούς που δίνουν συμπτώματα και σε όσους έχουν αλλαγές στο δέρμα ή έλκος. Για κιρσούς που ενοχλούν μόνο αισθητικά, η επέμβαση δεν είναι απαραίτητη και αποφασίζεται αφού ενημερωθείτε για τους κινδύνους και το κόστος.

Μέτρα που βοηθούν στην καθημερινότητα

Το NHS προτείνει:

• να διατηρείτε υγιές βάρος
• να ανεβάζετε τα πόδια σας όποτε μπορείτε, για παράδειγμα ξαπλωμένοι με τα πόδια πάνω σε μαξιλάρια
• να περπατάτε ή να γυμνάζεστε τακτικά
• να αποφεύγετε την πολύωρη ορθοστασία και το πολύωρο κάθισμα χωρίς να σηκώνετε τα πόδια
• να ενυδατώνετε το δέρμα αν είναι ξηρό ή φαγουρίζει
• να μην καπνίζετε

Η ESVS συστήνει επίσης άσκηση για τη μείωση των συμπτωμάτων και απώλεια βάρους σε όσους έχουν παχυσαρκία.

Κάλτσες διαβαθμισμένης συμπίεσης

Οι ελαστικές κάλτσες συμπίεσης πιέζουν περισσότερο στον αστράγαλο και λιγότερο ψηλότερα, και βοηθούν το αίμα να ανεβαίνει. Η ESVS τις συστήνει για ανακούφιση των συμπτωμάτων. Δεν εξαφανίζουν όμως τους κιρσούς: μια ανασκόπηση Cochrane του 2021 δεν βρήκε επαρκή στοιχεία ότι είναι αποτελεσματικές ως μοναδική θεραπεία. Γι' αυτό το NICE τις προτείνει ως θεραπεία μόνο όταν μια επέμβαση δεν είναι κατάλληλη.

Το NHS τονίζει ότι οι κάλτσες δεν είναι κατάλληλες αν έχετε πρόβλημα στην κυκλοφορία των αρτηριών, γι' αυτό ο τύπος και η πίεση να επιλέγονται με τον γιατρό.

Φάρμακα για τις φλέβες

Τα φλεβοτονωτικά φάρμακα (φάρμακα που επιδρούν στο τοίχωμα των φλεβών) χρησιμοποιούνται συχνά. Σύμφωνα με την ανασκόπηση Cochrane του 2020, πιθανώς μειώνουν λίγο το πρήξιμο, αλλά δεν αλλάζουν ουσιαστικά την ποιότητα ζωής και προκαλούν λίγο συχνότερα παρενέργειες, κυρίως από το στομάχι. Η ESVS προτείνει να εξετάζονται για τα συμπτώματα σε όσους δεν κάνουν επέμβαση ή περιμένουν να κάνουν. Τα φάρμακα δεν εξαφανίζουν τους κιρσούς και παίρνονται πάντα με οδηγία γιατρού.

Επεμβάσεις για τους κιρσούς

Όταν οι κιρσοί χρειάζονται θεραπεία, οι σημερινές μέθοδοι κλείνουν από μέσα τη φλέβα που έχει πρόβλημα, ώστε το αίμα να περνά από τις υγιείς φλέβες. Οι οδηγίες του NICE ορίζουν τη σειρά:

Η ESVS συστήνει επίσης ως πρώτη επιλογή τη θερμική κατάλυση και προτείνει την ιατρική κόλλα (κυανοακρυλική) όταν προτιμάται μέθοδος χωρίς θερμότητα. Οι μικρότεροι κιρσοί αντιμετωπίζονται με μικρές τομές (φλεβεκτομές) ή με σκληροθεραπεία.

Μια ανασκόπηση Cochrane του 2021, με 24 τυχαιοποιημένες μελέτες και 5.135 ασθενείς, βρήκε ότι οι περισσότερες μέθοδοι είχαν παρόμοια τεχνική επιτυχία και παρόμοια βελτίωση της ποιότητας ζωής. Για το πώς διαλέγεται η μέθοδος, δείτε τον οδηγό θεραπεία κιρσών: laser, ραδιοσυχνότητες, κόλλα ή χειρουργείο.

Μπορούν να ξαναβγούν;

Ναι. Το NICE ζητά από τους γιατρούς να ενημερώνουν ότι μετά τη θεραπεία μπορεί να εμφανιστούν νέοι κιρσοί, ότι ίσως χρειαστούν περισσότερες από μία συνεδρίες και ότι η υποτροπή είναι πιθανότερη όταν θεραπεύονται κιρσοί που έχουν ήδη ξαναβγεί.

Κιρσοί στην εγκυμοσύνη

Η εγκυμοσύνη ευνοεί την εμφάνιση κιρσών και ευρυαγγειών. Η ESVS αναφέρει ότι στις περισσότερες γυναίκες υποχωρούν τουλάχιστον εν μέρει τους πρώτους μήνες μετά τον τοκετό, γι' αυτό η θεραπεία καλό είναι να περιμένει 3 έως 6 μήνες μετά τη γέννα.

Το NICE συστήνει να μη γίνεται επέμβαση για κιρσούς στην εγκυμοσύνη, εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις, και να εξετάζονται οι κάλτσες συμπίεσης για το πρήξιμο. Για όλες τις παθήσεις των φλεβών και των αρτηριών, δείτε την ενότητα Αγγειοχειρουργική.