Κακή κυκλοφορία στα πόδια: τι σημαίνει και τι βοηθά

Η «κακή κυκλοφορία στα πόδια» δεν είναι μία διάγνωση. Είναι μια λαϊκή φράση που μπορεί να περιγράφει δύο διαφορετικά προβλήματα: στένωση των αρτηριών, που φέρνουν το αίμα στα πόδια (περιφερική αρτηριοπάθεια), ή αδυναμία των φλεβών να το γυρίσουν πίσω στην καρδιά (φλεβική ανεπάρκεια, κιρσοί). Τα συμπτώματα, οι κίνδυνοι και η θεραπεία διαφέρουν. Γι' αυτό το πρώτο βήμα είναι να βρει ο γιατρός ποιο από τα δύο υπάρχει, με απλή εξέταση και, όπου χρειάζεται, τρίπλεξ.

Τι εννοούμε με «κακή κυκλοφορία»

Το αίμα φτάνει στα πόδια από τις αρτηρίες και επιστρέφει στην καρδιά από τις φλέβες. Πρόβλημα μπορεί να υπάρξει και στις δύο διαδρομές:

• Στις αρτηρίες. Οι αρτηρίες στενεύουν από αθηροσκλήρωση και οι μύες δεν παίρνουν αρκετό αίμα, ιδίως όταν περπατάτε. Αυτή είναι η περιφερική αρτηριοπάθεια.
• Στις φλέβες. Οι μικρές βαλβίδες μέσα στις φλέβες δεν κλείνουν καλά και το αίμα λιμνάζει στα πόδια. Έτσι εμφανίζονται οι κιρσοί, το βάρος και το πρήξιμο. Αυτή είναι η φλεβική ανεπάρκεια.

Μερικές φορές με «κακή κυκλοφορία» περιγράφονται και άλλα πράγματα: τα δάχτυλα που ασπρίζουν στο κρύο, το μούδιασμα από βλάβη των νεύρων ή οι κράμπες. Αυτά τα εξετάζουμε πιο κάτω.

Κακή κυκλοφορία στα πόδια: συμπτώματα

Ο πίνακας δείχνει πώς ξεχωρίζουν συνήθως τα δύο προβλήματα. Μπορεί να συνυπάρχουν, ιδίως σε μεγαλύτερες ηλικίες.

Σύμφωνα με το NHS, η αρτηριοπάθεια μπορεί να προκαλεί επίσης μούδιασμα ή αδυναμία στα πόδια, νύχια που μεγαλώνουν αργά και στυτική δυσλειτουργία στους άνδρες. Πολλοί άνθρωποι με αρτηριοπάθεια όμως δεν έχουν κανένα σύμπτωμα. Για τους κιρσούς, το NHS αναφέρει πόνο, βάρος, φαγούρα, αλλαγές στο χρώμα του δέρματος και πρησμένους αστραγάλους, που χειροτερεύουν μετά από πολλή ορθοστασία και βελτιώνονται με τα πόδια ψηλά.

Γιατί έχουν σημασία οι αρτηρίες

Η στένωση των αρτηριών των ποδιών είναι πολύ πιο συχνή από όσο πιστεύεται. Σύμφωνα με τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας (ESC) του 2024, η περιφερική αρτηριοπάθεια αφορά περίπου 113 εκατομμύρια ανθρώπους ηλικίας 40 ετών και άνω σε όλο τον κόσμο, και η συχνότητά της αυξάνεται σημαντικά με την ηλικία. Πολλοί από αυτούς δεν το γνωρίζουν, γιατί δεν έχουν συμπτώματα ή αποδίδουν τον πόνο στο περπάτημα στα χρόνια.

Από τα δύο, το πρόβλημα των αρτηριών είναι συνήθως πιο σοβαρό για την υγεία συνολικά. Η αρτηριοπάθεια είναι μορφή καρδιαγγειακής νόσου. Σύμφωνα με το NHS, όποιος την έχει έχει μεγαλύτερη πιθανότητα για στεφανιαία νόσο, έμφραγμα και εγκεφαλικό, γιατί η ίδια διεργασία επηρεάζει και άλλες αρτηρίες του σώματος.

Τους μεγαλύτερους κινδύνους για αρτηριοπάθεια, σύμφωνα με το NHS, τους έχουν όσοι καπνίζουν, που είναι ο πιο σημαντικός παράγοντας, όσοι έχουν διαβήτη, υψηλή πίεση ή υψηλή χοληστερίνη, και οι μεγαλύτεροι σε ηλικία. Η ESC αναφέρει ότι ο διαβήτης και το κάπνισμα αυξάνουν ο καθένας τον κίνδυνο 2 έως 4 φορές. Στους ανθρώπους με διαβήτη η κακή αιμάτωση συνδέεται και με πληγές στα πόδια που δυσκολεύονται να κλείσουν. Δείτε τον οδηγό για το διαβητικό πόδι.

Τι άλλο μπορεί να μοιάζει με κακή κυκλοφορία

• Δάχτυλα που ασπρίζουν και μελανιάζουν στο κρύο. Συνήθως είναι φαινόμενο Raynaud, ένας σπασμός των μικρών αρτηριών. Σύμφωνα με το NHS, είναι συχνό και συνήθως όχι σοβαρό, αλλά μερικές φορές συνδέεται με άλλη πάθηση.
• Μούδιασμα, τσούξιμο ή κάψιμο στα πέλματα. Συχνά οφείλεται σε περιφερική νευροπάθεια, δηλαδή βλάβη των νεύρων, π.χ. από διαβήτη. Το NHS υπολογίζει ότι στη Βρετανία αφορά σχεδόν 1 στους 10 ανθρώπους 55 ετών και άνω. Δεν είναι πρόβλημα των αγγείων, αλλά θέλει κι αυτή γιατρό.
• Κράμπες τη νύχτα. Είναι συνήθως ακίνδυνες και δεν σημαίνουν από μόνες τους κακή κυκλοφορία. Περισσότερα στον οδηγό για τον πόνο στη γάμπα.
• Πρησμένα πόδια. Το πρήξιμο έχει πολλές αιτίες εκτός από τις φλέβες και θέλει εκτίμηση από γιατρό, ιδίως όταν είναι καινούριο ή μόνο στο ένα πόδι.

Κακή κυκλοφορία στα χέρια

Τα χέρια σπάνια έχουν πρόβλημα στις μεγάλες αρτηρίες. Όταν κάποιος λέει ότι έχει κακή κυκλοφορία στα χέρια, συνήθως εννοεί δάχτυλα που κρυώνουν, ασπρίζουν ή μελανιάζουν στο κρύο ή στο άγχος, δηλαδή φαινόμενο Raynaud. Σύμφωνα με το NHS, τα συμπτώματα κρατούν από λίγα λεπτά έως λίγες ώρες και συχνά βοηθούν απλά μέτρα, όπως ζεστά ρούχα, γάντια, διακοπή του καπνίσματος και λιγότερη καφεΐνη.

Το NHS συστήνει να δείτε γιατρό αν τα συμπτώματα είναι μόνο στη μία πλευρά, αν έχετε και πόνο στις αρθρώσεις, εξανθήματα ή μυϊκή αδυναμία, ή αν εμφανίστηκαν για πρώτη φορά μετά τα 30. Σε αυτές τις περιπτώσεις το Raynaud μπορεί να συνδέεται με άλλη πάθηση. Ένα χέρι που κρυώνει, πονά ή κουράζεται μόνο του, χωρίς αλλαγές χρώματος στα δάχτυλα, θέλει επίσης εκτίμηση, γιατί σπανιότερα μπορεί να υπάρχει στένωση σε αρτηρία του χεριού.

Πώς ελέγχεται η κυκλοφορία

Ο έλεγχος ξεκινά από το ιστορικό και την εξέταση των ποδιών: χρώμα, θερμοκρασία, τρίχες, πληγές, κιρσοί και σφυγμοί. Μετά, ανάλογα με την υποψία:

• Σφυροβραχιόνιος δείκτης. Συγκρίνει την πίεση στον αστράγαλο με την πίεση στο χέρι και είναι η βασική εξέταση για την αρτηριοπάθεια, σύμφωνα με τη NICE. Διαρκεί λίγα λεπτά και δεν πονά. Στον διαβήτη οι αρτηρίες γίνονται συχνά σκληρές και ο δείκτης μπορεί να βγει ψευδώς φυσιολογικός, γι' αυτό η NICE ζητά να μην αποκλείεται η αρτηριοπάθεια μόνο με βάση ένα φυσιολογικό αποτέλεσμα.
• Τρίπλεξ. Υπερηχογράφημα που δείχνει τη ροή του αίματος. Στις αρτηρίες δείχνει πού υπάρχει στένωση, στις φλέβες αν οι βαλβίδες κλείνουν σωστά ή αν υπάρχει θρόμβος.
• Εξετάσεις αίματος για σάκχαρο και χοληστερίνη, γιατί είναι από τους κύριους παράγοντες κινδύνου για την αρτηριοπάθεια.

Η NICE συστήνει έλεγχο για αρτηριοπάθεια και σε όσους έχουν διαβήτη, πληγές στα πόδια που δεν κλείνουν ή ανεξήγητο πόνο στα πόδια, καθώς και σε όσους χρειάζονται κάλτσες συμπίεσης. Οι κάλτσες βοηθούν τις φλέβες, αλλά δεν ταιριάζουν σε όλους, γι' αυτό ο γιατρός ελέγχει πρώτα τις αρτηρίες.

Τι βοηθά στην κακή κυκλοφορία στα πόδια

Τα μέτρα διαφέρουν ανάλογα με το αν το πρόβλημα είναι στις αρτηρίες ή στις φλέβες. Μερικά βοηθούν και στα δύο.

Για τις αρτηρίες

• Περπάτημα. Η NICE συστήνει πρόγραμμα άσκησης με επίβλεψη, περίπου 2 ώρες την εβδομάδα για 3 μήνες, σε όσους πονούν στο περπάτημα. Σε ανασκόπηση Cochrane 32 μελετών, η άσκηση αύξησε την απόσταση χωρίς πόνο κατά περίπου 82 μέτρα και τη μέγιστη απόσταση κατά περίπου 120 μέτρα.
• Ο τρόπος του περπατήματος. Το NHS περιγράφει τη μέθοδο «σταματώ και ξεκινώ»: περπατάτε μέχρι ο πόνος να γίνει έντονος, σταματάτε μέχρι να περάσει και συνεχίζετε, ώσπου να συμπληρώσετε τουλάχιστον 30 λεπτά, αρκετές φορές την εβδομάδα. Τα οφέλη χάνονται γρήγορα αν σταματήσετε, γι' αυτό το περπάτημα γίνεται μόνιμη συνήθεια.
• Διακοπή του καπνίσματος. Σύμφωνα με το NHS, μαζί με την άσκηση είναι οι δύο πιο σημαντικές αλλαγές.
• Φάρμακα που προστατεύουν τις αρτηρίες, όπως στατίνες και αντιαιμοπεταλιακά, και καλή ρύθμιση της πίεσης και του σακχάρου, πάντα με οδηγία γιατρού.

Για τις φλέβες

Σύμφωνα με το NHS:

• σηκώνετε τα πόδια ψηλά όποτε μπορείτε, π.χ. ξαπλωμένοι με μαξιλάρια κάτω από τα πόδια
• αποφεύγετε την πολύωρη ορθοστασία και το πολύωρο κάθισμα
• περπατάτε ή τρέχετε τακτικά
• κρατάτε υγιές βάρος
• βάζετε ενυδατική κρέμα στο ξηρό δέρμα που φαγουρίζει
• δεν καπνίζετε

Οι κάλτσες διαβαθμισμένης συμπίεσης βοηθούν συχνά στα συμπτώματα των φλεβών, αφού πρώτα ο γιατρός βεβαιωθεί ότι οι αρτηρίες είναι επαρκείς. Αν οι κιρσοί ενοχλούν πολύ ή προκαλούν αλλαγές στο δέρμα, ο αγγειοχειρουργός θα συζητήσει μαζί σας τις θεραπείες.

Τι δεν έχει αποδειχθεί

Πολλά σκευάσματα πωλούνται «για την κυκλοφορία». Η NICE δεν συστήνει ορισμένα φάρμακα που χρησιμοποιούνταν για τον πόνο της αρτηριοπάθειας, και για ένα άλλο προτείνει να δοκιμάζεται μόνο όταν η άσκηση δεν βοήθησε και να σταματά αν δεν φέρει όφελος σε 3 έως 6 μήνες. Κανένα χάπι δεν αντικαθιστά το περπάτημα και τη διακοπή του καπνίσματος. Ρωτήστε τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό σας πριν πάρετε οτιδήποτε.

Για όλες τις παθήσεις των φλεβών και των αρτηριών, δείτε την ενότητα Αγγειοχειρουργική.