Θρόμβωση στο αεροπλάνο και στα ταξίδια: ποιοι κινδυνεύουν και πώς προλαμβάνεται

Η θρόμβωση στο αεροπλάνο, και γενικά στα μεγάλα ταξίδια, είναι ένας θρόμβος σε βαθιά φλέβα του ποδιού που σχηματίζεται επειδή κάθεστε ακίνητοι πολλές ώρες. Τα ταξίδια πάνω από 4 ώρες διπλασιάζουν περίπου τον κίνδυνο, αλλά ο κίνδυνος για τον καθένα παραμένει μικρός: σε μεγάλη μελέτη, περίπου μία θρόμβωση ανά 4.600 πτήσεις τουλάχιστον 4 ωρών. Για τους περισσότερους αρκούν το περπάτημα, οι ασκήσεις των ποδιών και τα υγρά. Όσοι έχουν αυξημένο κίνδυνο μπορεί να χρειαστούν και κάλτσες συμπίεσης.

Γιατί τα ταξίδια αυξάνουν τον κίνδυνο θρόμβωσης

Όταν κάθεστε πολλές ώρες με λυγισμένα γόνατα, οι μύες της γάμπας δεν δουλεύουν και το αίμα στις φλέβες των ποδιών κυλά πιο αργά. Η αργή ροή διευκολύνει τον σχηματισμό θρόμβου. Το NHS σημειώνει επίσης ότι η θρόμβωση είναι πιο πιθανή όταν είστε αφυδατωμένοι, κάτι που συμβαίνει εύκολα σε μια μεγάλη πτήση αν πίνετε λίγο νερό ή πολύ αλκοόλ. Μια συστηματική ανασκόπηση για τα ταξίδια σημειώνει ότι ο μηχανισμός δεν έχει μελετηθεί αρκετά και ότι, εκτός από την ακινησία, ίσως συμβάλλει και η ενεργοποίηση της πήξης στη διάρκεια της πτήσης.

Ο κίνδυνος δεν αφορά μόνο το αεροπλάνο. Μια μετα-ανάλυση 14 μελετών βρήκε ότι κάθε μέσο μεταφοράς αυξάνει τον κίνδυνο, και ότι ο κίνδυνος ανεβαίνει κατά 18% για κάθε 2 ώρες ταξιδιού. Για το αεροπλάνο, η αύξηση ήταν 26% για κάθε 2 ώρες πτήσης. Το NHS, η εθνική υπηρεσία υγείας της Βρετανίας, αναφέρει ως αυξημένο κίνδυνο τα ταξίδια πάνω από 4 ώρες με αεροπλάνο, αυτοκίνητο ή τρένο.

Πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος θρόμβωσης στο αεροπλάνο

Σε σύγκριση με όσους δεν ταξιδεύουν, οι ταξιδιώτες έχουν περίπου 2 έως 3 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο φλεβικής θρομβοεμβολής, σύμφωνα με τη μετα-ανάλυση. Ο απόλυτος κίνδυνος όμως είναι μικρός.

Σε μελέτη με 8.755 υπαλλήλους διεθνών οργανισμών που ταξίδευαν συχνά, οι ερευνητές βρήκαν περίπου μία θρόμβωση με συμπτώματα ανά 4.656 πτήσεις τουλάχιστον 4 ωρών. Στις 8 εβδομάδες μετά από μια μεγάλη πτήση εμφανίζονταν 3,2 θρομβώσεις ανά 1.000 άτομα τον χρόνο, έναντι 1,0 όταν δεν είχαν πετάξει. Δηλαδή ο κίνδυνος τριπλασιαζόταν, αλλά ξεκινούσε από πολύ χαμηλό σημείο. Ο κίνδυνος:

• ήταν μεγαλύτερος στις 2 πρώτες εβδομάδες μετά την πτήση και επέστρεφε στα συνηθισμένα επίπεδα σε 8 εβδομάδες
• αυξανόταν με τη διάρκεια της πτήσης και με τις πολλές πτήσεις σε λίγο χρόνο
• ήταν ιδιαίτερα αυξημένος σε όσους ήταν κάτω από 30 ετών, σε γυναίκες που έπαιρναν αντισυλληπτικό χάπι και σε όσους ήταν πολύ κοντοί, πολύ ψηλοί ή είχαν περιττά κιλά

Η σοβαρή πνευμονική εμβολή αμέσως μετά την πτήση είναι πολύ σπάνια. Σύμφωνα με τη συστηματική ανασκόπηση, φτάνει έως 4,8 περιπτώσεις ανά εκατομμύριο επιβάτες σε πτήσεις πάνω από 12 ώρες.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο

Οι αμερικανικές οδηγίες CHEST θεωρούν ότι έχουν αυξημένο κίνδυνο στα μεγάλα ταξίδια όσοι:

• είχαν θρόμβωση ή πνευμονική εμβολή στο παρελθόν
• έκαναν πρόσφατα χειρουργείο ή είχαν τραυματισμό
• έχουν ενεργό καρκίνο
• είναι έγκυες
• παίρνουν οιστρογόνα, όπως αντισυλληπτικό χάπι ή ορμονική θεραπεία εμμηνόπαυσης
• είναι μεγάλης ηλικίας
• κινούνται δύσκολα
• έχουν σοβαρή παχυσαρκία
• έχουν γνωστή θρομβοφιλία, δηλαδή τάση του αίματος να πήζει εύκολα

Αν ανήκετε σε κάποια από αυτές τις ομάδες, συζητήστε το ταξίδι με τον γιατρό σας πριν φύγετε, ιδίως αν η διαδρομή κρατά πάνω από 4 ώρες.

Θρόμβωση στο αεροπλάνο: πώς προλαμβάνεται

Τι κάνουν όλοι οι ταξιδιώτες

Για ταξίδια 4 ωρών και πάνω, με αεροπλάνο, τρένο ή αυτοκίνητο, το NHS προτείνει:

• φαρδιά, άνετα ρούχα
• αρκετό νερό
• αποφυγή του αλκοόλ
• περπάτημα όποτε είναι δυνατό

Γενικά το NHS συστήνει να μην κάθεστε ακίνητοι για πολλή ώρα και να σηκώνεστε και να κινείστε περίπου κάθε μία ώρα. Στο αυτοκίνητο, αυτό σημαίνει τακτικές στάσεις.

Οι οδηγίες CHEST προτείνουν για όσους έχουν αυξημένο κίνδυνο συχνό περπάτημα στον διάδρομο, ασκήσεις της γάμπας και θέση στον διάδρομο, όπου είναι δυνατό. Απλές ασκήσεις στη θέση σας είναι να ανεβοκατεβάζετε τις φτέρνες και τις μύτες των ποδιών, ώστε να δουλεύουν οι μύες της γάμπας.

Κάλτσες συμπίεσης για το αεροπλάνο

Η ανασκόπηση Cochrane, με 12 μελέτες και σχεδόν 3.000 επιβάτες σε πτήσεις πάνω από 5 ώρες, βρήκε ότι οι κάλτσες συμπίεσης μείωσαν πολύ τους μικρούς θρόμβους χωρίς συμπτώματα: 3 επιβάτες με κάλτσες έναντι 47 χωρίς κάλτσες. Αυτό αντιστοιχεί σε μείωση από μερικές δεκάδες σε 2 έως 3 ανά 1.000 επιβάτες. Οι κάλτσες μείωσαν επίσης το πρήξιμο στους αστραγάλους και ήταν καλά ανεκτές. Λιγότεροι επιβάτες με κάλτσες εμφάνισαν και θρομβοφλεβίτιδα, δηλαδή θρόμβο σε επιφανειακή φλέβα (4 έναντι 12 σε 1.804 επιβάτες), αν και η διαφορά αυτή δεν ήταν βέβαιη. Στις μελέτες δεν εμφανίστηκε καμία θρόμβωση με συμπτώματα ή πνευμονική εμβολή, οπότε η επίδραση σε αυτά δεν μπορεί να μετρηθεί. Στις μελέτες οι κάλτσες φοριούνταν σε όλη τη διάρκεια της πτήσης, και αυτό είναι που προτείνεται και στην πράξη: τις φοράτε πριν επιβιβαστείτε και τις βγάζετε μετά την άφιξη.

Οι οδηγίες CHEST προτείνουν κάλτσες κάτω από το γόνατο, σωστά μετρημένες, με πίεση 15 έως 30 mmHg στον αστράγαλο, για όσους έχουν αυξημένο κίνδυνο θρόμβωσης. Για τους υπόλοιπους ταξιδιώτες δεν τις προτείνουν. Η διεθνής ομάδα ειδικών για τη συμπίεση (International Compression Club) συστήνει επίσης κάλτσες σε όσους κινδυνεύουν, και για να μην πρήζονται τα πόδια στις μεγάλες πτήσεις.

Οι κάλτσες δεν ταιριάζουν σε όλους. Αν έχετε στένωση στις αρτηρίες των ποδιών, νευροπάθεια ή εύθραυστο δέρμα, ρωτήστε πρώτα τον γιατρό. Πώς διαλέγετε πίεση και μέγεθος, εξηγείται στον οδηγό για τις κάλτσες διαβαθμισμένης συμπίεσης.

Ασπιρίνη ή αντιπηκτικό πριν από την πτήση;

Όχι χωρίς οδηγία γιατρού. Οι οδηγίες CHEST προτείνουν να μη χρησιμοποιούνται ασπιρίνη ή αντιπηκτικά για την πρόληψη της θρόμβωσης στα ταξίδια. Η International Compression Club προτείνει, μόνο σε ανθρώπους πολύ υψηλού κινδύνου, συνδυασμό καλτσών με αντιπηκτική προφύλαξη. Αν θεωρείτε ότι ανήκετε σε αυτή την ομάδα, για παράδειγμα επειδή είχατε θρόμβωση ή χειρουργηθήκατε πρόσφατα, το αν χρειάζεστε φάρμακο το αποφασίζει ο γιατρός σας.

Συνοπτικά: τι χρειάζεται ο καθένας

Ταξίδι μετά από θρόμβωση ή χειρουργείο

Αν διαγνωστήκατε με θρόμβωση στο πόδι, το NHS συστήνει να αναβάλετε πτήσεις και μεγάλα ταξίδια για τουλάχιστον 2 εβδομάδες μετά την έναρξη του αντιπηκτικού. Για το πόσο διαρκεί η αγωγή, δείτε τον οδηγό για τα αντιπηκτικά μετά από θρόμβωση.

Μετά από χειρουργείο θρόμβος μπορεί να σχηματιστεί και εβδομάδες αργότερα, γι' αυτό το NHS σημειώνει ότι η προληπτική αγωγή μπορεί να συνεχίζεται και μετά την έξοδο από το νοσοκομείο. Αν σχεδιάζετε ταξίδι τις εβδομάδες μετά από επέμβαση, ρωτήστε τον χειρουργό σας.

Στην εγκυμοσύνη

Η εγκυμοσύνη και οι 6 εβδομάδες μετά τον τοκετό αυξάνουν τον κίνδυνο θρόμβωσης, σύμφωνα με το NHS. Αν είστε έγκυος και σχεδιάζετε πτήση πάνω από 4 ώρες, συζητήστε με τον γυναικολόγο σας τα μέτρα πρόληψης. Οι οδηγίες CHEST κατατάσσουν την εγκυμοσύνη στους παράγοντες αυξημένου κινδύνου για τα μεγάλα ταξίδια, οπότε σε μια μεγάλη πτήση μπορεί να σας προταθούν και κάλτσες συμπίεσης κάτω από το γόνατο. Τυχόν φάρμακο για πρόληψη δίνεται μόνο με οδηγία γιατρού.

Τα σημάδια μετά το ταξίδι

Η θρόμβωση δεν εμφανίζεται πάντα στη διάρκεια της πτήσης, και συχνά τα συμπτώματα αρχίζουν μέρες αργότερα, όταν έχετε ήδη φτάσει ή επιστρέψει. Στη μεγάλη μελέτη ο κίνδυνος ήταν μεγαλύτερος τις 2 πρώτες εβδομάδες και κρατούσε έως 8 εβδομάδες. Σύμφωνα με το NHS, τα συμπτώματα είναι πόνος που πάλλεται στη γάμπα ή στον μηρό, πρήξιμο στο ένα πόδι, κόκκινο ή πιο σκούρο δέρμα στο σημείο που πονά και διογκωμένες φλέβες.

Ένα ελαφρύ πρήξιμο στους αστραγάλους και στα δύο πόδια μετά από πολύωρη πτήση είναι συχνό, όπως έδειξαν οι μελέτες της ανασκόπησης Cochrane. Πόνος και πρήξιμο στο ένα μόνο πόδι θέλουν εκτίμηση από γιατρό την ίδια μέρα. Αν βρίσκεστε στο εξωτερικό, μην περιμένετε να γυρίσετε: ζητήστε ιατρική βοήθεια εκεί.

Η πνευμονική εμβολή, όταν κομμάτι του θρόμβου φτάσει στους πνεύμονες, εκδηλώνεται συνήθως με δύσπνοια ή πόνο στο στήθος. Το NHS τονίζει ότι, αν τα συμπτώματα αυτά εμφανιστούν μαζί με πόνο ή πρήξιμο στο πόδι, χρειάζεται αμέσως ασθενοφόρο. Για όλα τα θέματα των φλεβών, δείτε την ενότητα Αγγειοχειρουργική.