Λεμφοίδημα: συμπτώματα και αντιμετώπιση

Το λεμφοίδημα είναι χρόνιο πρήξιμο σε ένα χέρι, ένα πόδι ή άλλο μέρος του σώματος, που εμφανίζεται όταν το λεμφικό σύστημα δεν μπορεί να απομακρύνει σωστά το υγρό από τους ιστούς. Μπορεί να είναι συγγενές, αλλά πολύ συχνότερα εμφανίζεται μετά από θεραπεία για καρκίνο, λοίμωξη ή τραυματισμό. Δεν θεραπεύεται οριστικά, αλλά με έγκαιρη αντιμετώπιση, συμπίεση, άσκηση και φροντίδα του δέρματος το πρήξιμο ελέγχεται και οι επιπλοκές μειώνονται.

Τι είναι το λεμφοίδημα

Το λεμφικό σύστημα είναι ένα δίκτυο από λεπτά αγγεία και λεμφαδένες. Μαζεύει το υγρό που περισσεύει στους ιστούς, τη λέμφο, και το επιστρέφει στην κυκλοφορία. Βοηθά επίσης τον οργανισμό να αντιμετωπίζει τις λοιμώξεις.

Όταν τα λεμφαγγεία ή οι λεμφαδένες δεν λειτουργούν σωστά, το υγρό μένει στους ιστούς και η περιοχή πρήζεται. Το υγρό του λεμφοιδήματος έχει περισσότερες πρωτεΐνες από το οίδημα που προκαλούν οι φλέβες. Σύμφωνα με τη διεθνή συναινετική οδηγία της International Society of Lymphology (ISL), με τον καιρό στο πρησμένο μέλος μαζεύονται λίπος και ινώδης ιστός, και το πρήξιμο γίνεται πιο σκληρό και πιο δύσκολο να υποχωρήσει.

Πρωτοπαθές και δευτεροπαθές λεμφοίδημα

Το NHS διακρίνει δύο βασικά είδη:

• Πρωτοπαθές λεμφοίδημα. Οφείλεται σε γονίδια που επηρεάζουν την ανάπτυξη του λεμφικού συστήματος. Μπορεί να εμφανιστεί σε κάθε ηλικία, συνήθως όμως στη βρεφική ηλικία, στην εφηβεία ή νωρίς στην ενήλικη ζωή. Είναι σπάνιο.
• Δευτεροπαθές λεμφοίδημα. Οφείλεται σε βλάβη του λεμφικού συστήματος, για παράδειγμα από χειρουργική αφαίρεση ή ακτινοβολία λεμφαδένων στη θεραπεία του καρκίνου, από λοίμωξη, τραυματισμό, φλεγμονή ή από ακινησία του μέλους.

Η ISL εκτιμά ότι περίπου 85% του λεμφοιδήματος παγκοσμίως είναι δευτεροπαθές.

Λεμφοίδημα μετά από καρκίνο

Το NHS αναφέρει ότι το δευτεροπαθές λεμφοίδημα αφορά συχνά ανθρώπους που έκαναν θεραπεία στους λεμφαδένες για καρκίνο του μαστού, καρκίνο του αιδοίου ή του πέους, καρκίνο κεφαλής και τραχήλου ή μελάνωμα με αφαίρεση λεμφαδένων στη βουβωνική χώρα.

Μια μετα-ανάλυση 72 μελετών στο Lancet Oncology βρήκε ότι λεμφοίδημα στο χέρι εμφανίζεται συνολικά στο 16,6% των γυναικών μετά από καρκίνο του μαστού, και στο 21,4% όταν μετρήθηκαν μόνο οι προοπτικές μελέτες. Ο κίνδυνος ήταν περίπου τετραπλάσιος μετά από πλήρη λεμφαδενικό καθαρισμό της μασχάλης (19,9%) σε σύγκριση με τη βιοψία του λεμφαδένα φρουρού (5,6%). Οι παράγοντες κινδύνου με τα πιο ισχυρά στοιχεία ήταν η εκτεταμένη επέμβαση και το περιττό βάρος.

Λεμφοίδημα: συμπτώματα

Το κύριο σύμπτωμα είναι πρήξιμο σε όλο ή σε μέρος ενός χεριού ή ποδιού. Τα ρούχα, τα παπούτσια, τα δαχτυλίδια ή το ρολόι μπορεί να σφίγγουν. Σύμφωνα με το NHS, στην αρχή το πρήξιμο είναι μαλακό, αφήνει βαθούλωμα όταν το πιέσετε, μπορεί να έρχεται και να φεύγει, και συχνά χειροτερεύει μέσα στη μέρα και υποχωρεί τη νύχτα. Χωρίς θεραπεία γίνεται συνήθως πιο έντονο και μόνιμο.

Άλλα συμπτώματα στο μέλος που πάσχει:

• πόνος και αίσθημα βάρους
• δυσκολία στην κίνηση
• επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις του δέρματος
• σκληρό, σφιχτό ή παχύ δέρμα
• πτυχές στο δέρμα
• εξογκώματα που μοιάζουν με κρεατοελιές
• υγρό που διαρρέει από το δέρμα

Στα πόδια, το λεμφοίδημα πιάνει συνήθως και τη ράχη του πέλματος και τα δάχτυλα. Σύμφωνα με την ανασκόπηση του American Family Physician για το οίδημα, όταν ο γιατρός δεν μπορεί να σηκώσει μια πτυχή δέρματος στη βάση του δεύτερου δαχτύλου του ποδιού (σημείο Stemmer), αυτό είναι χαρακτηριστικό του προχωρημένου λεμφοιδήματος.

Τα στάδια του λεμφοιδήματος

Η ISL περιγράφει τα στάδια ως εξής:

Όσο νωρίτερα ξεκινά η θεραπεία, τόσο πιο εύκολα ελέγχεται το πρήξιμο. Γι' αυτό το NHS τονίζει ότι το λεμφοίδημα πρέπει να αναγνωρίζεται και να αντιμετωπίζεται όσο πιο γρήγορα γίνεται.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Σύμφωνα με το NHS, η διάγνωση γίνεται συνήθως από τα συμπτώματα, το ιστορικό και την εξέταση, με μέτρηση της περιμέτρου του μέλους για να φανεί πόσο έχει μεγαλώσει. Αν έχετε κάνει θεραπεία για καρκίνο και έχετε αυξημένο κίνδυνο, η ομάδα που σας παρακολουθεί θα ελέγχει και για λεμφοίδημα.

Ο γιατρός θα θέλει να αποκλείσει άλλες αιτίες πρηξίματος. Ένα τρίπλεξ φλεβών δείχνει αν φταίνε οι φλέβες ή μια θρόμβωση, και οι αιματολογικές εξετάσεις ελέγχουν την καρδιά, τα νεφρά και το ήπαρ. Δείτε και τον οδηγό για τα πρησμένα πόδια.

Όταν η διάγνωση δεν είναι σαφής, η AAFP αναφέρει ότι μπορεί να γίνει λεμφοσπινθηρογράφημα, μια εξέταση πυρηνικής ιατρικής που δείχνει πώς κινείται η λέμφος. Είναι η εξέταση αναφοράς, αλλά δεν χρειάζεται στους περισσότερους ασθενείς και δεν γίνεται παντού.

Λεμφοίδημα ή φλεβικό οίδημα;

Η φλεβική ανεπάρκεια προκαλεί επίσης πρήξιμο στα πόδια, που όμως συνήθως αφήνει ελεύθερα τα δάχτυλα και συνοδεύεται από κιρσούς ή σκούρο δέρμα στους αστραγάλους. Με τα χρόνια οι δύο καταστάσεις μπορεί να συνυπάρχουν. Αυτό έχει σημασία, γιατί η θεραπεία διαφέρει.

Πώς αντιμετωπίζεται το λεμφοίδημα

Το NHS ξεκαθαρίζει ότι το λεμφοίδημα δεν θεραπεύεται οριστικά, αλλά τα συμπτώματα συνήθως ελέγχονται. Η ISL το περιγράφει ως χρόνια πάθηση που, όπως ο διαβήτης ή η φλεβική ανεπάρκεια, χρειάζεται φροντίδα για όλη τη ζωή. Η συνεχής θεραπεία δεν σημαίνει ότι αποτυγχάνει: σημαίνει ότι κρατά το πρήξιμο υπό έλεγχο.

Η σύνθετη αποσυμφορητική θεραπεία

Η βασική θεραπεία λέγεται σύνθετη αποσυμφορητική θεραπεία και, σύμφωνα με την ISL, γίνεται σε δύο φάσεις:

• Φάση 1, για να μειωθεί το πρήξιμο. Φροντίδα του δέρματος, ειδικό ελαφρύ μασάζ λεμφικής παροχέτευσης, ασκήσεις που ενεργοποιούν τους μυς και περίδεση με επιδέσμους σε πολλά στρώματα.
• Φάση 2, για να διατηρηθεί το αποτέλεσμα. Ξεκινά αμέσως μετά. Περιλαμβάνει ελαστική κάλτσα ή μανίκι συμπίεσης, φροντίδα του δέρματος, συνεχή άσκηση και μασάζ όταν χρειάζεται.

Η ISL τονίζει ότι η περίδεση πρέπει να γίνεται μόνο από εκπαιδευμένους θεραπευτές, γιατί με λάθος πίεση μπορεί να είναι άχρηστη ή και επιβλαβής. Για τις κάλτσες και τα μανίκια, δείτε τον οδηγό για τις κάλτσες διαβαθμισμένης συμπίεσης.

Μασάζ και αντλίες συμπίεσης

Το μασάζ λεμφικής παροχέτευσης ανακουφίζει τον πόνο και το σφίξιμο. Η ISL σημειώνει όμως ότι, στις μελέτες σε γυναίκες με λεμφοίδημα μετά από καρκίνο του μαστού, προσθέτει λίγο στη μείωση του όγκου όταν γίνονται ήδη συμπίεση και άσκηση. Το απλό, έντονο μασάζ μπορεί μάλιστα να βλάψει τα λεμφαγγεία.

Οι αντλίες διαδοχικής συμπίεσης, μανίκια ή μπότες που φουσκώνουν με αέρα, μπορούν να βοηθήσουν μαζί με τη βασική θεραπεία, ιδίως σε όσους δυσκολεύονται με τις άλλες φάσεις.

Άσκηση

Η άσκηση είναι μέρος της θεραπείας και όχι κάτι που πρέπει να αποφεύγεται. Σε μια τυχαιοποιημένη μελέτη στο New England Journal of Medicine, 141 γυναίκες με σταθερό λεμφοίδημα στο χέρι μετά από καρκίνο του μαστού έκαναν σταδιακά αυξανόμενες ασκήσεις με βάρη δύο φορές την εβδομάδα, φορώντας μανίκι συμπίεσης. Το πρήξιμο δεν χειροτέρεψε, τα συμπτώματα βελτιώθηκαν, η δύναμη αυξήθηκε και οι εξάρσεις ήταν λιγότερες (14% έναντι 29%). Ξεκινήστε με καθοδήγηση από τον θεραπευτή σας.

Φάρμακα

Δεν υπάρχει φάρμακο που να θεραπεύει το λεμφοίδημα. Η ISL αποθαρρύνει τη μακροχρόνια χρήση διουρητικών, γιατί έχουν ελάχιστο όφελος και μπορεί να διαταράξουν τους ηλεκτρολύτες. Τα φλεβοτονωτικά σκευάσματα της κατηγορίας των βενζοπυρονών δεν αντικαθιστούν τη βασική θεραπεία. Κάθε φάρμακο, πάντα με οδηγία γιατρού.

Χειρουργική αντιμετώπιση

Σε επιλεγμένους ασθενείς και σε εξειδικευμένα κέντρα γίνονται επεμβάσεις. Η ISL περιγράφει τις μικροχειρουργικές αναστομώσεις λεμφαγγείων με φλέβες, τη μεταφορά λεμφαδένων και τη λιποαναρρόφηση που αφαιρεί το λίπος και τον ινώδη ιστό του πρησμένου μέλους. Η επιλογή γίνεται αυστηρά και, συνήθως, η συμπίεση συνεχίζεται και μετά την επέμβαση.

Επιπλοκές: η κυτταρίτιδα

Η πιο συχνή επιπλοκή του λεμφοιδήματος, σύμφωνα με το NHS, είναι η κυτταρίτιδα, μια μικροβιακή λοίμωξη του δέρματος. Το υγρό που μένει στους ιστούς κάνει τις λοιμώξεις πιο εύκολες, και κάθε λοίμωξη μπορεί να βλάψει κι άλλο τα λεμφαγγεία. Τα σημάδια είναι κοκκίνισμα και ζέστη στο δέρμα, πόνος, αύξηση του πρηξίματος και πυρετός ή ρίγη.

Η κυτταρίτιδα θέλει αντιβίωση, πάντα με οδηγία γιατρού. Η ISL αναφέρει ότι, αν οι λοιμώξεις επανέρχονται παρά τη σωστή θεραπεία, ο γιατρός μπορεί να προτείνει προληπτική αντιβίωση για μεγάλο διάστημα.

Το λεμφοίδημα επηρεάζει και την ψυχολογία. Αν νιώθετε πεσμένη διάθεση για εβδομάδες, μιλήστε με τον γιατρό σας ή με την ομάδα που σας παρακολουθεί.

Καθημερινή φροντίδα

Λίγες συνήθειες κάνουν μεγάλη διαφορά:

• Πλένετε και ενυδατώνετε το δέρμα κάθε μέρα και προσέχετε τα μικρά τραύματα, τα τσιμπήματα και τους μύκητες στα δάχτυλα των ποδιών.
• Φοράτε τη συμπίεση όπως σας έδειξε ο θεραπευτής.
• Κινηθείτε και ασκηθείτε τακτικά.
• Κρατήστε ένα υγιές βάρος, γιατί το περιττό βάρος αυξάνει τον κίνδυνο λεμφοιδήματος μετά από καρκίνο του μαστού.
• Ανεβάζετε το μέλος ψηλά όταν ξεκουράζεστε.

Για τις παθήσεις των φλεβών και των αγγείων, δείτε την ενότητα Αγγειοχειρουργική.