Κάλτσες διαβαθμισμένης συμπίεσης: πότε βοηθούν και πώς τις διαλέγετε

Οι κάλτσες διαβαθμισμένης συμπίεσης είναι ελαστικές κάλτσες που σφίγγουν περισσότερο στον αστράγαλο και λιγότερο όσο ανεβαίνουν στο πόδι. Έτσι βοηθούν το αίμα των φλεβών να ανέβει προς την καρδιά και μειώνουν το πρήξιμο. Χρησιμοποιούνται για τα συμπτώματα των κιρσών και της φλεβικής ανεπάρκειας, για την πρόληψη της θρόμβωσης στο νοσοκομείο και στα μεγάλα ταξίδια, και στο λεμφοίδημα. Δεν ταιριάζουν σε όλους: σε άνθρωπο με στενωμένες αρτηρίες στα πόδια μπορεί να κάνουν κακό, γι' αυτό η επιλογή γίνεται με τη βοήθεια γιατρού.

Τι είναι οι κάλτσες διαβαθμισμένης συμπίεσης

«Διαβαθμισμένη» σημαίνει ότι η πίεση δεν είναι ίδια σε όλο το μήκος. Είναι μεγαλύτερη στον αστράγαλο και μειώνεται προς τα πάνω. Όπως εξηγεί η ανασκόπηση Cochrane για τις κάλτσες στα αεροπλάνα, η ήπια πίεση στον αστράγαλο, μαζί με την κίνηση των ποδιών, βοηθά το αίμα να περάσει από τις επιφανειακές στις βαθιές φλέβες και από εκεί πίσω στην καρδιά.

Η πίεση μετριέται σε χιλιοστά υδραργύρου (mmHg), όπως η αρτηριακή πίεση. Υπάρχουν δύο βασικά είδη:

Η διεθνής ομάδα ειδικών για τη συμπίεση (International Compression Club, ICC) σημειώνει ότι οι κάλτσες ιατρικής συμπίεσης είναι σχεδιασμένες για ανθρώπους με πρόβλημα στις φλέβες ή στα λεμφαγγεία και προτιμώνται και όταν κάθεστε πολλή ώρα, για παράδειγμα σε αναπηρικό αμαξίδιο ή σε μεγάλο ταξίδι.

Πότε βοηθούν οι κάλτσες συμπίεσης

Η τεκμηρίωση διαφέρει πολύ από περίπτωση σε περίπτωση. Σε ορισμένες καταστάσεις οι κάλτσες έχουν αποδεδειγμένο όφελος, σε άλλες οι επιστημονικές εταιρείες διαφωνούν.

Κιρσοί και φλεβική ανεπάρκεια

Η ICC συστήνει τις κάλτσες για να ανακουφίζονται τα συμπτώματα της χρόνιας φλεβικής νόσου, όπως το βάρος, ο πόνος και το πρήξιμο, και για να βελτιώνεται η ποιότητα ζωής. Σύμφωνα με την ίδια ομάδα, δεν υπάρχουν μελέτες που να δείχνουν ότι οι κάλτσες εμποδίζουν τη φλεβική ανεπάρκεια να χειροτερέψει.

Η ανασκόπηση Cochrane για τους κιρσούς βρήκε ότι οι ασθενείς ένιωθαν βελτίωση στα συμπτώματα, αλλά οι μελέτες ήταν μικρές και χαμηλής ποιότητας. Δεν υπάρχουν αρκετά στοιχεία για να πει κανείς ότι οι κάλτσες, ως μόνη θεραπεία, αντιμετωπίζουν τους κιρσούς, ούτε ποιο μήκος ή ποια πίεση είναι καλύτερη.

Γι' αυτό οι οδηγίες του βρετανικού NICE δεν προτείνουν κάλτσες ως θεραπεία για τους κιρσούς, εκτός αν μια επέμβαση δεν είναι κατάλληλη για εσάς. Οι κάλτσες έχουν θέση όμως στο να ανακουφίσουν τα συμπτώματα όσο περιμένετε ή αποφασίζετε.

Μετά από επέμβαση για κιρσούς

Μετά από θεραπεία των κιρσών, το NICE ορίζει ότι οι κάλτσες ή ο επίδεσμος συμπίεσης δεν χρειάζεται να φοριούνται για περισσότερες από 7 ημέρες. Η ICC συστήνει επίσης συμπίεση την πρώτη εβδομάδα για να μειωθούν ο πόνος και οι μελανιές, όχι όμως μακροχρόνια ως ρουτίνα. Ο αγγειοχειρουργός σας θα σας πει τι ισχύει για τη δική σας επέμβαση.

Στην εγκυμοσύνη

Στην εγκυμοσύνη οι κιρσοί και το πρήξιμο είναι συχνά. Το NICE προτείνει να εξετάζονται οι κάλτσες συμπίεσης για ανακούφιση από το πρήξιμο των ποδιών όταν υπάρχουν κιρσοί. Στη σχετική μελέτη της ανασκόπησης Cochrane, πολλές έγκυες σταματούσαν να φορούν καλσόν συμπίεσης όσο προχωρούσε η εγκυμοσύνη, γι' αυτό η άνεση μετρά.

Φλεβικό έλκος

Στο φλεβικό έλκος η συμπίεση είναι βασική θεραπεία. Η ICC συστήνει ειδικά σετ καλτσών για την επούλωση του έλκους και κάλτσες συμπίεσης για να μην ξανανοίξει, με υψηλό βαθμό τεκμηρίωσης.

Στο νοσοκομείο και μετά από χειρουργείο

Η ανασκόπηση Cochrane για τους νοσηλευόμενους ασθενείς βρήκε ότι οι αντιεμβολικές κάλτσες μείωσαν τη θρόμβωση μετά από γενικές και ορθοπαιδικές επεμβάσεις: θρόμβωση εμφανίστηκε στο 9% με κάλτσες έναντι 21% χωρίς. Το NICE συστήνει να τις φοράτε μέρα και νύχτα μέχρι να ξαναπερπατάτε κανονικά. Σε ασθενείς με οξύ εγκεφαλικό το NICE δεν τις συστήνει.

Μετά από θρόμβωση στο πόδι

Εδώ υπάρχει διαφωνία. Σε μεγάλη τυχαιοποιημένη μελέτη με 806 ασθενείς μετά από θρόμβωση στο πόδι, οι κάλτσες για 2 χρόνια δεν μείωσαν το μεταθρομβωτικό σύνδρομο, δηλαδή τον χρόνιο πόνο και πρήξιμο μετά τη θρόμβωση: εμφανίστηκε στο 14,2% με πραγματικές κάλτσες και στο 12,7% με εικονικές.

Με βάση αυτά, το NICE δεν συστήνει τις κάλτσες για πρόληψη του μεταθρομβωτικού συνδρόμου ή νέας θρόμβωσης και η ASH (Αμερικανική Αιματολογική Εταιρεία) δεν τις προτείνει ως ρουτίνα. Και οι δύο αναγνωρίζουν ότι σε ορισμένους ασθενείς βοηθούν στον πόνο και στο πρήξιμο. Η ICC, αντίθετα, εξακολουθεί να τις συστήνει νωρίς μετά τη θρόμβωση και για τη θεραπεία του μεταθρομβωτικού συνδρόμου. Το αν θα τις φορέσετε το αποφασίζετε μαζί με τον γιατρό, ανάλογα με τα συμπτώματά σας.

Θρομβοφλεβίτιδα

Στη θρομβοφλεβίτιδα, τη φλεγμονή με θρόμβο σε επιφανειακή φλέβα, η ICC συστήνει κάλτσες ιατρικής συμπίεσης, με χαμηλό όμως βαθμό τεκμηρίωσης.

Μεγάλα ταξίδια με αεροπλάνο

Η ανασκόπηση Cochrane για πτήσεις τουλάχιστον 5 ωρών βρήκε ότι οι κάλτσες μείωσαν πολύ τους μικρούς θρόμβους χωρίς συμπτώματα: από μερικές δεκάδες σε 2 έως 3 ανά 1.000 επιβάτες. Μείωσαν επίσης το πρήξιμο στους αστραγάλους. Οι αμερικανικές οδηγίες CHEST του 2012 προτείνουν κάλτσες κάτω από το γόνατο με 15 έως 30 mmHg στον αστράγαλο μόνο για όσους έχουν αυξημένο κίνδυνο θρόμβωσης, όχι για όλους τους ταξιδιώτες. Περισσότερα στον οδηγό για τη θρόμβωση στα ταξίδια.

Ορθοστασία και κουρασμένα πόδια

Η ICC συστήνει κάλτσες για να μειώνεται το πρήξιμο των ποδιών σε όσους στέκονται πολλές ώρες στη δουλειά. Σε μελέτη με εργαζόμενους σε όρθια στάση, όπως κομμωτές, κάλτσες 15 έως 20 mmHg ανακούφισαν τον πόνο, το βάρος και την αίσθηση πρηξίματος.

Λεμφοίδημα

Στο λεμφοίδημα οι κάλτσες συμπίεσης είναι η πιο σημαντική θεραπεία για να διατηρηθεί το αποτέλεσμα, σύμφωνα με την ICC, με τον υψηλότερο βαθμό τεκμηρίωσης.

Πότε δεν πρέπει να φοράτε κάλτσες συμπίεσης

Οι κάλτσες σφίγγουν το πόδι. Αν οι αρτηρίες δεν φέρνουν αρκετό αίμα, η πίεση μπορεί να βλάψει το δέρμα. Το NICE δεν συστήνει αντιεμβολικές κάλτσες σε όσους έχουν:

• πιθανή ή γνωστή περιφερική αρτηριοπάθεια, δηλαδή στένωση στις αρτηρίες των ποδιών, ή bypass στις αρτηρίες του ποδιού
• περιφερική νευροπάθεια ή άλλη απώλεια αισθητικότητας
• εύθραυστο δέρμα, δερματίτιδα, γάγγραινα ή πρόσφατο μόσχευμα δέρματος
• αλλεργία στο υλικό
• έντονο πρήξιμο ή πόδι με σχήμα ή μέγεθος που δεν επιτρέπει σωστή εφαρμογή

Η ICC προσθέτει ότι οι κάλτσες απαγορεύονται σε σοβαρή ισχαιμία του ποδιού, όταν η πίεση στον αστράγαλο είναι κάτω από 70 mmHg, και ότι καλό είναι να αποφεύγονται σε σοβαρή καρδιακή ανεπάρκεια.

Αν πονούν οι γάμπες σας όταν περπατάτε, αν έχετε διαβήτη ή αν καπνίζετε πολλά χρόνια, ζητήστε από τον γιατρό να ελέγξει τις αρτηρίες πριν αγοράσετε κάλτσες. Το NICE συστήνει γνώμη ειδικού πριν από τις κάλτσες όταν υπάρχει υποψία αρτηριοπάθειας.

Πώς διαλέγετε κάλτσες συμπίεσης

Πίεση και κατηγορία

Η πίεση γράφεται στη συσκευασία σε mmHg και συχνά ως κατηγορία (class). Σε μελέτη που αναφέρει η ICC, η ευρωπαϊκή κατηγορία 1 αντιστοιχούσε σε 18 έως 21 mmHg και η κατηγορία 2 σε 23 έως 32 mmHg. Επειδή δεν χρησιμοποιούν όλοι οι κατασκευαστές το ίδιο πρότυπο, κοιτάξτε τα mmHg και όχι μόνο τον αριθμό της κατηγορίας. Περισσότερη πίεση δεν σημαίνει καλύτερο αποτέλεσμα: σε μελέτη της ICC, κάλτσες πάνω από 19 mmHg δεν ήταν καλά ανεκτές από υγιείς εθελοντές, ενώ κάλτσες 15 mmHg ανακούφισαν τα συμπτώματα. Την κατηγορία που χρειάζεστε θα σας την πει ο γιατρός.

Μήκος

Υπάρχουν κάλτσες κάτω από το γόνατο, κάλτσες ριζομηρίου (μέχρι τον μηρό) και καλσόν. Η ανασκόπηση Cochrane για τους κιρσούς δεν μπόρεσε να πει ποιο μήκος είναι καλύτερο. Σε μελέτη μετά από θρόμβωση που αναφέρει η ICC, οι κάλτσες ριζομηρίου δεν προστάτευσαν περισσότερο από τις κάλτσες κάτω από το γόνατο και ήταν λιγότερο ανεκτές.

Μέγεθος

Το σωστό μέγεθος μετρά όσο και η πίεση. Το NICE ορίζει ότι τα πόδια πρέπει να μετριούνται και η κάλτσα να εφαρμόζεται από εκπαιδευμένο προσωπικό, και να ξαναμετριούνται αν αλλάξει το πρήξιμο. Η ICC σημειώνει ότι σε πόδια με ασυνήθιστο μέγεθος ή σχήμα χρειάζονται κάλτσες κατά παραγγελία. Ζητήστε από τον φαρμακοποιό ή το κατάστημα ορθοπαιδικών ειδών να σας μετρήσει.

Πώς τις φοράτε και τι να προσέχετε

• Βγάλτε τις κάθε μέρα για καθαριότητα και για να ελέγξετε το δέρμα, όπως συστήνει το NICE.
• Σταματήστε να τις φοράτε και ενημερώστε τον γιατρό αν εμφανιστούν σημάδια, φουσκάλες ή αλλαγή στο χρώμα του δέρματος, ιδίως στις φτέρνες, ή αν νιώσετε πόνο.
• Περιμένετε κάποια ενόχληση στην αρχή. Στις μελέτες της ανασκόπησης Cochrane οι πιο συχνές ενοχλήσεις ήταν η εφίδρωση, η φαγούρα, η ξηροδερμία και η αίσθηση σφιξίματος, χωρίς σοβαρές παρενέργειες. Πολλοί σταματούσαν τις κάλτσες επειδή ήταν άβολες ή δύσκολες στο φόρεμα.

Αν δυσκολεύεστε να τις φορέσετε, ρωτήστε τον φαρμακοποιό για βοηθήματα ή για άλλο μοντέλο. Η σταθερή χρήση μετρά: σε μελέτη για το φλεβικό έλκος που αναφέρει η ICC, οι υποτροπές ήταν λιγότερες σε όσους φορούσαν σταθερά τις κάλτσες, ανεξάρτητα από την πίεση.

Πόσο καιρό τις φοράτε

Εξαρτάται από τον λόγο. Μετά από επέμβαση για κιρσούς, συνήθως έως 7 ημέρες. Στο νοσοκομείο, μέχρι να κινείστε κανονικά. Στο ταξίδι, όσο διαρκεί η πτήση. Για συμπτώματα φλεβικής ανεπάρκειας ή λεμφοίδημα, μπορεί να χρειάζονται κάθε μέρα για μεγάλο διάστημα. Για τα υπόλοιπα θέματα των φλεβών, δείτε την ενότητα Αγγειοχειρουργική.