Σπερμοδιάγραμμα: πώς γίνεται και τι δείχνουν οι τιμές

Το σπερμοδιάγραμμα είναι η βασική εξέταση του σπέρματος: μετρά τον όγκο του, πόσα σπερματοζωάρια περιέχει, πόσα κινούνται και πόσα έχουν φυσιολογικό σχήμα. Γίνεται κυρίως όταν ένα ζευγάρι δυσκολεύεται να αποκτήσει παιδί, αλλά και μετά από ορισμένες επεμβάσεις. Ένα αποτέλεσμα κάτω από τις τιμές αναφοράς δεν σημαίνει από μόνο του ότι ένας άνδρας δεν μπορεί να γίνει πατέρας, και ένα μη φυσιολογικό αποτέλεσμα επαναλαμβάνεται πριν βγει οποιοδήποτε συμπέρασμα.

Τι είναι το σπερμοδιάγραμμα

Το σπέρμα αποτελείται από τα σπερματοζωάρια, που παράγονται στους όρχεις, και από υγρό που προέρχεται κυρίως από τις σπερματοδόχους κύστεις και τον προστάτη. Το εργαστήριο εξετάζει και τα δύο.

Τα εργαστήρια ακολουθούν το εγχειρίδιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για την εξέταση του σπέρματος. Η τελευταία, έκτη έκδοση κυκλοφόρησε το 2021 και περιγράφει τόσο τη βασική εξέταση όσο και πιο εξειδικευμένες δοκιμασίες.

Το σπερμοδιάγραμμα ζητείται συνήθως:

• όταν ένα ζευγάρι προσπαθεί χωρίς αποτέλεσμα να αποκτήσει παιδί
• στον έλεγχο για κιρσοκήλη ή μετά από επέμβαση για κιρσοκήλη
• πριν από θεραπείες που μπορεί να επηρεάσουν τη γονιμότητα, όπως η επέμβαση για καρκίνο του όρχι, μαζί με την κατάψυξη σπέρματος

Προετοιμασία: τι πρέπει να κάνετε πριν

Η σωστή προετοιμασία επηρεάζει άμεσα το αποτέλεσμα. Το εγχειρίδιο του ΠΟΥ δίνει τις εξής οδηγίες:

• Αποχή 2 έως 7 ημερών. Το δείγμα δίνεται όταν έχουν περάσει τουλάχιστον 2 και το πολύ 7 ημέρες από την τελευταία εκσπερμάτιση. Πείτε στο εργαστήριο πόσες ημέρες ακριβώς ήταν.
• Φάρμακα και συμπληρώματα. Ενημερώστε τον γιατρό για ό,τι παίρνετε. Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι ορισμένα φάρμακα για την πίεση και τον προστάτη (α-αποκλειστές), ορισμένα αντικαταθλιπτικά και τα αναβολικά στεροειδή μπορούν να επηρεάσουν το σπέρμα. Μη σταματήσετε μόνοι σας κανένα φάρμακο.
• Γραπτές οδηγίες. Το εργαστήριο πρέπει να σας δώσει γραπτές και προφορικές οδηγίες για τη συλλογή. Ρωτήστε ό,τι δεν είναι σαφές.

Σπερμοδιάγραμμα: πώς γίνεται η συλλογή του δείγματος

Η συλλογή γίνεται με αυνανισμό, μέσα σε καθαρό πλαστικό δοχείο με φαρδύ στόμιο που δίνει το εργαστήριο. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ:

• Συλλέγεται ολόκληρο το δείγμα. Αν χαθεί έστω και λίγο, ιδίως το πρώτο μέρος, ενημερώστε το εργαστήριο, γιατί αλλάζει το αποτέλεσμα.
• Όχι κοινό προφυλακτικό. Τα προφυλακτικά για αντισύλληψη περιέχουν ουσίες που επηρεάζουν την κινητικότητα των σπερματοζωαρίων. Η διακεκομμένη επαφή επίσης δεν συστήνεται.
• Όχι λιπαντικά, εκτός αν το εργαστήριο σας δώσει ειδικό λιπαντικό που δεν βλάπτει το σπέρμα.
• Κοντά στο εργαστήριο. Ιδανικά το δείγμα δίνεται σε ιδιαίτερο χώρο του εργαστηρίου, ώστε η εξέταση να ξεκινά μέσα σε 30 λεπτά και πάντως μέσα σε μία ώρα.
• Αν το δίνετε από το σπίτι, κρατήστε το δοχείο κοντά στο σώμα, κάτω από τα ρούχα, για να μην κρυώσει ή ζεσταθεί υπερβολικά, και παραδώστε το σε 30 λεπτά, το αργότερο σε 50.

Αν ο γιατρός ζητήσει και καλλιέργεια σπέρματος, χρειάζεται αποστειρωμένο δοχείο. Πριν από τη συλλογή ουρείτε, πλένετε τα χέρια και το πέος με σαπούνι, ξεπλένετε καλά και σκουπίζεστε με καθαρή χάρτινη πετσέτα.

Τι μετρά το σπερμοδιάγραμμα

Μόλις φτάσει το δείγμα, αφήνεται να ρευστοποιηθεί, κάτι που συνήθως γίνεται μέσα σε 30 λεπτά. Μετά εξετάζονται:

• Όγκος: πόσα ml είναι το δείγμα.
• pH: η οξύτητα του σπέρματος. Χαμηλό pH μπορεί να δείχνει πρόβλημα στις σπερματοδόχους κύστεις ή απόφραξη.
• Συγκέντρωση και συνολικός αριθμός: πόσα εκατομμύρια σπερματοζωάρια υπάρχουν ανά ml και σε όλο το δείγμα. Οι οδηγίες της EAU σημειώνουν ότι ο συνολικός αριθμός έχει μεγαλύτερη αξία από τη συγκέντρωση.
• Κινητικότητα: πόσα κινούνται προς τα εμπρός (προωθητική κινητικότητα), πόσα κινούνται επί τόπου και πόσα είναι ακίνητα.
• Μορφολογία: πόσα έχουν φυσιολογικό σχήμα, με ειδική χρώση στο μικροσκόπιο.
• Ζωτικότητα: πόσα είναι ζωντανά, κάτι που έχει σημασία όταν πολλά είναι ακίνητα.
• Λευκά αιμοσφαίρια: αυξημένος αριθμός μπορεί να δείχνει φλεγμονή.

Σπερμοδιάγραμμα: φυσιολογικές τιμές

Ο πίνακας δείχνει τα κατώτερα όρια αναφοράς του ΠΟΥ, όπως τα παραθέτει και το NICE. Είναι οι τιμές κάτω από τις οποίες βρέθηκε μόνο το 5% των ανδρών που είχαν αποκτήσει παιδί μέσα σε ένα χρόνο προσπάθειας.

Το χαμηλό όριο της μορφολογίας, μόλις 4%, ξενίζει συχνά. Είναι όμως φυσιολογικό: ακόμη και σε άνδρες με παιδιά, τα περισσότερα σπερματοζωάρια έχουν μικρές αποκλίσεις στο σχήμα. Οι οδηγίες της EAU θεωρούν επίσης ότι πάνω από ένα εκατομμύριο λευκά αιμοσφαίρια ανά ml δείχνουν φλεγμονή.

Τι σημαίνουν οι όροι στο αποτέλεσμα

Στο αποτέλεσμα μπορεί να δείτε κάποιους από αυτούς τους όρους:

• Ολιγοσπερμία (ολιγοζωοσπερμία): λίγα σπερματοζωάρια.
• Ασθενοσπερμία (ασθενοζωοσπερμία): χαμηλή κινητικότητα.
• Τερατοσπερμία (τερατοζωοσπερμία): λίγα σπερματοζωάρια με φυσιολογικό σχήμα.
• Αζωοσπερμία: κανένα σπερματοζωάριο στο δείγμα.

Συχνά υπάρχουν μαζί περισσότερες από μία αποκλίσεις. Η EAU σημειώνει ότι στην αζωοσπερμία και στη σοβαρή ολιγοσπερμία, κάτω από 5 εκατομμύρια ανά ml, είναι πιο συχνές οι αποφράξεις των σπερματικών οδών και οι γενετικές αιτίες, γι' αυτό χρειάζεται πλήρης ανδρολογικός έλεγχος.

Τι σημαίνει ένα αποτέλεσμα εκτός ορίων

Το πιο σημαντικό που πρέπει να ξέρετε: τα όρια του πίνακα δεν είναι διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε γόνιμους και υπογόνιμους άνδρες. Το λέει ρητά το εγχειρίδιο του ΠΟΥ και το επαναλαμβάνουν οι οδηγίες της EAU. Άνδρες με τιμές κάτω από τα όρια μπορεί να αποκτήσουν παιδί φυσικά, και άνδρες με φυσιολογικό σπερμοδιάγραμμα μπορεί να έχουν πρόβλημα γονιμότητας. Η εικόνα βγαίνει από τον συνδυασμό του σπερμοδιαγράμματος με το ιστορικό, την εξέταση και τη γονιμότητα της συντρόφου.

Το σπέρμα αλλάζει επίσης πολύ από δείγμα σε δείγμα στον ίδιο άνθρωπο, ανάλογα με τις ημέρες αποχής, το πόσο ολοκληρωμένο ήταν το δείγμα και άλλους παράγοντες.

Πότε επαναλαμβάνεται

• Φυσιολογικό αποτέλεσμα: σύμφωνα με την EAU, ένα σπερμοδιάγραμμα αρκεί.
• Μη φυσιολογικό αποτέλεσμα: το NICE συστήνει επανάληψη, ιδανικά 3 μήνες μετά, ώστε να ολοκληρωθεί ένας πλήρης κύκλος παραγωγής σπερματοζωαρίων.
• Αζωοσπερμία ή πολύ χαμηλός αριθμός: η επανάληψη γίνεται όσο το δυνατόν νωρίτερα.

Αν δύο ή περισσότερα σπερμοδιαγράμματα είναι μη φυσιολογικά, το NICE συστήνει κλινική εξέταση του οσχέου και των όρχεων και εξέταση ορμονών στο αίμα, όπως τεστοστερόνη και γοναδοτροπίνες. Ο ουρολόγος ελέγχει για αιτίες όπως η κιρσοκήλη, παλιές λοιμώξεις, όπως η επιδιδυμίτιδα ή η προστατίτιδα, και ορμονικά προβλήματα.

Τι επηρεάζει το σπέρμα

Το σπερμοδιάγραμμα δείχνει την εικόνα μιας συγκεκριμένης στιγμής. Ο ΠΟΥ αναφέρει παράγοντες που επηρεάζουν το αποτέλεσμα:

• Οι ημέρες αποχής. Τα σπερματοζωάρια αποθηκεύονται στην επιδιδυμίδα, τον σωληνίσκο πίσω από τον όρχι, και μια εκσπερμάτιση δεν την αδειάζει πλήρως. Γι' αυτό πολύ λίγες ή πολλές ημέρες αλλάζουν τους αριθμούς.
• Το μέγεθος των όρχεων, που σχετίζεται με το πόσα σπερματοζωάρια παράγονται κάθε μέρα.
• Οι ορμόνες.
• Η ηλικία. Σε ορισμένους πληθυσμούς ο όγκος του σπέρματος και ο συνολικός αριθμός μειώνονται με τα χρόνια.
• Φάρμακα, συμπληρώματα και αναβολικά.

Οι οδηγίες της EAU προσθέτουν ότι η παχυσαρκία, η λίγη σωματική δραστηριότητα, το κάπνισμα και το πολύ αλκοόλ συνδέονται με χειρότερη ποιότητα σπέρματος. Σε άνδρες με χαμηλές τιμές χωρίς εμφανή αιτία, η απώλεια βάρους, η άσκηση, η διακοπή του καπνίσματος και λιγότερο αλκοόλ μπορεί να βελτιώσουν την ποιότητα του σπέρματος και τις πιθανότητες σύλληψης.

Ειδικές εξετάσεις σπέρματος

Εκτός από το βασικό σπερμοδιάγραμμα, υπάρχουν πιο εξειδικευμένες εξετάσεις, όπως ο έλεγχος για αντισώματα κατά των σπερματοζωαρίων και ο έλεγχος κατακερματισμού του DNA των σπερματοζωαρίων.

Οι οδηγίες δεν συμφωνούν πλήρως για τη χρησιμότητά τους. Το NICE δεν συστήνει ούτε τον έλεγχο ρουτίνας για αντισώματα ούτε τον έλεγχο κατακερματισμού του DNA. Η EAU θεωρεί ότι πιο σύνθετες εξετάσεις μπορεί να χρειαστούν σε επιλεγμένες περιπτώσεις, όπως σε ζευγάρια με επαναλαμβανόμενες αποβολές ή σε ανεξήγητη υπογονιμότητα. Αν σας προταθεί κάποια από αυτές, ρωτήστε τον γιατρό τι θα αλλάξει στην αντιμετώπιση ανάλογα με το αποτέλεσμα.

Αν το σπερμοδιάγραμμα δείχνει πρόβλημα, ο ουρολόγος ή ο ανδρολόγος θα συζητήσει μαζί σας τις επόμενες εξετάσεις και τις επιλογές θεραπείας.