HPV: τι είναι ο ιός, το εμβόλιο και ο έλεγχος

Ο HPV (ιός των ανθρώπινων θηλωμάτων) είναι μια ομάδα από περίπου 200 γνωστούς ιούς που μεταδίδονται με τη στενή επαφή του δέρματος, κυρίως στο σεξ. Είναι τόσο συχνός, που σχεδόν όλοι θα κολλήσουν κάποιον τύπο του κάποια στιγμή στη ζωή τους, και στις περισσότερες περιπτώσεις ο οργανισμός τον καθαρίζει μόνος του μέσα σε 1 με 2 χρόνια. Λίγοι τύποι, όταν μένουν στον οργανισμό για χρόνια, μπορούν να προκαλέσουν καρκίνο, κυρίως του τραχήλου της μήτρας. Το εμβόλιο και ο τακτικός έλεγχος προλαμβάνουν τις περισσότερες από αυτές τις περιπτώσεις.

Τι είναι ο ιός HPV

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) περιγράφει τον HPV ως ομάδα 200 γνωστών ιών και ως ένα πολύ συχνό σεξουαλικά μεταδιδόμενο νόσημα, που μπορεί να προσβάλει το δέρμα, τα γεννητικά όργανα και τον λαιμό. Οι τύποι χωρίζονται χοντρικά σε δύο ομάδες:

• Τύποι χαμηλού κινδύνου, που μπορεί να προκαλέσουν κονδυλώματα, δηλαδή μικρά, ανώδυνα εξογκώματα στα γεννητικά όργανα ή στον πρωκτό.
• Τύποι υψηλού κινδύνου, που αν παραμείνουν για χρόνια μπορεί να αλλάξουν τα κύτταρα και να οδηγήσουν σε καρκίνο. Σύμφωνα με μια ανασκόπηση Cochrane, οι τύποι 16 και 18 ευθύνονται για περίπου 70% των καρκίνων του τραχήλου παγκοσμίως.

Πόσο συχνός είναι ο HPV

Πολύ συχνός. Τα Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC) γράφουν ότι σχεδόν όλοι θα κολλήσουν HPV κάποια στιγμή στη ζωή τους. Αυτό σημαίνει ότι ένα θετικό τεστ δεν λέει τίποτα για το πόσους συντρόφους είχε κανείς ή για το πότε κόλλησε τον ιό. Επειδή ο ιός συνήθως δεν δίνει συμπτώματα και μεταδίδεται ακόμη και χωρίς κανένα σημάδι, συχνά είναι αδύνατο να ξέρει κανείς από ποιον και πότε μεταδόθηκε.

Πώς μεταδίδεται ο HPV

Ο HPV μεταδίδεται με την επαφή του δέρματος στην περιοχή των γεννητικών οργάνων. Σύμφωνα με το NHS, δεν χρειάζεται απαραίτητα διείσδυση. Το CDC αναφέρει ότι μεταδίδεται με κολπικό, πρωκτικό ή στοματικό σεξ, και ότι μπορεί να μεταδοθεί ακόμη και όταν ο άνθρωπος που τον έχει δεν έχει κανένα σημάδι.

Το προφυλακτικό βοηθά, αλλά δεν προστατεύει πλήρως. Ο ΠΟΥ εξηγεί ότι δεν καλύπτει όλο το δέρμα της περιοχής.

HPV: συμπτώματα

Στις περισσότερες περιπτώσεις ο HPV δεν προκαλεί κανένα σύμπτωμα, γι' αυτό οι περισσότεροι δεν ξέρουν ότι τον έχουν. Όταν προκαλεί κάτι, αυτό είναι συνήθως:

• Κονδυλώματα: ανώδυνα εξογκώματα γύρω από τον κόλπο, το πέος ή τον πρωκτό, σύμφωνα με το NHS.
• Αλλαγές στα κύτταρα του τραχήλου, που δεν προκαλούν συμπτώματα και βρίσκονται μόνο με το τεστ Παπανικολάου ή το τεστ HPV.

Ο καρκίνος του τραχήλου, όταν εμφανιστεί, μπορεί να δώσει αιμορραγία ανάμεσα στις περιόδους, μετά τη σεξουαλική επαφή ή μετά την εμμηνόπαυση, υγρά με άσχημη οσμή και πόνο στη λεκάνη, όπως αναφέρει ο ΠΟΥ. Αυτά τα συμπτώματα θέλουν πάντα εξέταση από γυναικολόγο.

Περνάει ο HPV μόνος του;

Ναι, στις περισσότερες περιπτώσεις. Σύμφωνα με το CDC, 9 στις 10 λοιμώξεις HPV φεύγουν μόνες τους μέσα σε 2 χρόνια. Ο ΠΟΥ αναφέρει επίσης ότι στο 90% των ανθρώπων ο οργανισμός ελέγχει τη λοίμωξη μόνος του.

Το πρόβλημα είναι η λοίμωξη που επιμένει. Ο ΠΟΥ εξηγεί ότι οι προκαρκινικές αλλοιώσεις από επίμονη λοίμωξη χρειάζονται συνήθως 15 έως 20 χρόνια για να γίνουν καρκίνος, και 5 έως 10 χρόνια σε όσες έχουν εξασθενημένο ανοσοποιητικό. Αυτός ο μεγάλος χρόνος είναι η ευκαιρία του ελέγχου.

Υπάρχει θεραπεία για τον HPV;

Για τον ίδιο τον ιό δεν υπάρχει θεραπεία. Το NHS διευκρινίζει όμως ότι θεραπεύονται τα προβλήματα που προκαλεί: τα κονδυλώματα και οι αλλαγές στα κύτταρα του τραχήλου. Πριν πάρετε οποιοδήποτε σκεύασμα ή συμπλήρωμα που διαφημίζεται για τον HPV, ρωτήστε τον γυναικολόγο ή τον φαρμακοποιό.

Ο ΠΟΥ αναφέρει το κάπνισμα στους παράγοντες που επιταχύνουν την εξέλιξη προς καρκίνο και προτείνει τη διακοπή του ως τρόπο να μειωθεί ο κίνδυνος. Είναι κάτι πρακτικό που μπορείτε να κάνετε από σήμερα.

Ποιους καρκίνους προκαλεί ο HPV

Ο HPV δεν αφορά μόνο τις γυναίκες. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, το 2019 προκάλεσε περίπου 620.000 καρκίνους σε γυναίκες και 70.000 σε άνδρες. Το CDC αναφέρει ότι η επίμονη λοίμωξη μπορεί να προκαλέσει καρκίνο:

• του τραχήλου της μήτρας, του κόλπου και του αιδοίου
• του πέους
• του πρωκτού
• του πίσω μέρους του λαιμού (στοματοφάρυγγα)

Το τεστ HPV (HPV DNA test)

Το τεστ HPV ψάχνει τους τύπους υψηλού κινδύνου στον τράχηλο. Γίνεται όπως το τεστ Παπανικολάου, με ένα μαλακό βουρτσάκι, και συχνά από το ίδιο δείγμα. Ο ΠΟΥ το συστήνει ως την προτιμότερη μέθοδο ελέγχου, γιατί προλαμβάνει περισσότερους καρκίνους από την κυτταρολογία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση συστήνει τεστ HPV σε γυναίκες 30 έως 65 ετών, κάθε 5 χρόνια ή αραιότερα.

Στην Ελλάδα, το πρόγραμμα «Προλαμβάνω» προσφέρει δωρεάν τεστ HPV DNA σε γυναίκες 30 έως 65 ετών με ΑΜΚΑ, μαζί με γυναικολογική εξέταση. Αν βρεθεί κάτι, καλύπτονται δωρεάν και η κολποσκόπηση με βιοψία. Οι γυναίκες 21 έως 29 ετών κάνουν τεστ Παπανικολάου.

Τι σημαίνει θετικό τεστ HPV

Θετικό τεστ σημαίνει ότι υπάρχει ένας τύπος υψηλού κινδύνου, όχι ότι υπάρχει καρκίνος. Σύμφωνα με το NHS:

• Αν τα κύτταρα είναι φυσιολογικά, το τεστ επαναλαμβάνεται σε 1 χρόνο. Αν ο ιός παραμένει μετά από 2 χρόνια, γίνεται κολποσκόπηση.
• Αν υπάρχουν και αλλαγές στα κύτταρα, γίνεται κολποσκόπηση, μια πιο λεπτομερής εξέταση του τραχήλου. Τι περιλαμβάνει εξηγούμε στον οδηγό για την κολποσκόπηση.

Ακόμη κι αν βρεθούν προκαρκινικές αλλοιώσεις, ο ΠΟΥ χαρακτηρίζει τη θεραπεία τους απλή και αποτελεσματική, και τονίζει ότι ο καρκίνος του τραχήλου μπορεί να θεραπευτεί όταν βρεθεί νωρίς και αντιμετωπιστεί έγκαιρα.

Οι γυναίκες με HIV χρειάζονται πιο συχνό έλεγχο. Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι έχουν έξι φορές μεγαλύτερο κίνδυνο για καρκίνο του τραχήλου και συστήνει γι' αυτές έλεγχο από τα 25, κάθε 3 έως 5 χρόνια.

Υπάρχει τεστ για τους άνδρες;

Δεν υπάρχει τεστ αίματος για τον HPV, όπως σημειώνει το NHS, και ο προληπτικός έλεγχος με τεστ HPV αφορά τον τράχηλο. Ένας άνδρας με κονδυλώματα ή με κάποιο εξόγκωμα ή πληγή στα γεννητικά όργανα, στον πρωκτό ή στο στόμα που δεν περνά πρέπει να εξεταστεί από γιατρό.

Το εμβόλιο HPV

Το εμβόλιο είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος να προληφθούν οι λοιμώξεις από τους τύπους που καλύπτει. Δίνει τη μεγαλύτερη προστασία όταν γίνεται πριν από την έναρξη της σεξουαλικής ζωής, γιατί τότε ο οργανισμός δεν έχει έρθει ακόμη σε επαφή με τον ιό.

Τι δείχνουν οι μελέτες

• Η ανασκόπηση Cochrane, με 26 μελέτες και πάνω από 73.000 συμμετέχουσες, βρήκε ισχυρά στοιχεία ότι το εμβόλιο προστατεύει από τις προκαρκινικές αλλοιώσεις του τραχήλου σε κορίτσια και γυναίκες 15 έως 26 ετών. Ο κίνδυνος σοβαρών ανεπιθύμητων ενεργειών ήταν ίδιος με τις ομάδες ελέγχου.
• Μια μεγάλη σουηδική μελέτη σε 1,67 εκατομμύρια κορίτσια και γυναίκες έδειξε ότι όσες εμβολιάστηκαν πριν από τα 17 είχαν περίπου 88% μικρότερο κίνδυνο για καρκίνο του τραχήλου από τις ανεμβολίαστες.
• Στις γυναίκες που εμβολιάστηκαν μετά τα 24, η ίδια ανασκόπηση Cochrane δεν βρήκε σαφές όφελος όταν δεν είχε ελεγχθεί πρώτα αν είχαν ήδη τον ιό. Γι' αυτό και ο ΠΟΥ δίνει προτεραιότητα στα κορίτσια 9 έως 14 ετών, πριν από την έναρξη της σεξουαλικής ζωής.

Ποιοι εμβολιάζονται στην Ελλάδα

Σύμφωνα με το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Παιδιών και Εφήβων 2026:

• Το εμβόλιο συστήνεται για αγόρια και κορίτσια 9 έως 11 ετών. Αν δεν γίνει τότε, μπορεί να γίνει αναπλήρωση έως τα 18.
• Γίνεται σε 2 δόσεις, με απόσταση 6 έως 12 μηνών. Σε ορισμένες ομάδες αυξημένου κινδύνου χρειάζονται 3 δόσεις.
• Στην Ελλάδα διατίθεται το εννεαδύναμο εμβόλιο, που καλύπτει εννέα τύπους του ιού.
• Το εμβόλιο αποζημιώνεται πλήρως και σε αγόρια και κορίτσια 15 έως 18 ετών, μέχρι τις 31/12/2026.

Το πρόγραμμα αναφέρει ότι ο εμβολιασμός προλαμβάνει τον καρκίνο του τραχήλου, αλλά και τους καρκίνους του στοματοφάρυγγα, του πρωκτού και του πέους. Για ενήλικες που δεν εμβολιάστηκαν, το αν αξίζει το εμβόλιο εξαρτάται από την ηλικία και το ιστορικό, και το συζητάτε με τον γιατρό σας.

Εμβόλιο και εγκυμοσύνη

Το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών αναφέρει ότι το εμβόλιο HPV δεν συστήνεται στην εγκυμοσύνη, αλλά δεν χρειάζεται τεστ εγκυμοσύνης πριν από τον εμβολιασμό. Αν μια γυναίκα μάθει ότι είναι έγκυος αφού έχει κάνει μια δόση, η εγκυμοσύνη συνεχίζεται κανονικά και ο εμβολιασμός ολοκληρώνεται μετά τον τοκετό.

Και μετά το εμβόλιο, χρειάζεται έλεγχος;

Ναι. Το NHS εξηγεί ότι το εμβόλιο δεν προστατεύει από όλους τους τύπους του HPV. Οι εμβολιασμένες γυναίκες συνεχίζουν τον τακτικό έλεγχο του τραχήλου. Για τα υπόλοιπα θέματα πρόληψης για τη γυναίκα, δείτε την ενότητα Μαιευτική και γυναικολογία και το check up ανάλογα με την ηλικία.