Σμηγματογόνος κύστη: γιατί φλεγμαίνει και πώς αφαιρείται

Η σμηγματογόνος κύστη είναι ένα στρογγυλό, σφιχτό ογκίδιο ακριβώς κάτω από το δέρμα, γεμάτο με παχύρρευστο, λευκό υλικό σαν τυρί. Παρά το όνομά της, στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται για επιδερμοειδή κύστη, που φτιάχνεται από κύτταρα της επιδερμίδας και όχι από τους σμηγματογόνους αδένες. Είναι καλοήθης, δεν μεταδίδεται και, αν δεν ενοχλεί, μπορεί να μείνει όπως είναι. Όταν φλεγμαίνει συχνά ή ενοχλεί, αφαιρείται με μικρή επέμβαση με τοπική αναισθησία, μαζί με ολόκληρο τον σάκο της.

Τι είναι η σμηγματογόνος κύστη

Μια κύστη είναι ένας κλειστός σάκος με τοίχωμα και περιεχόμενο. Η κύστη που ο κόσμος λέει «σμηγματογόνο» έχει τοίχωμα από κύτταρα σαν αυτά της επιφάνειας του δέρματος και περιέχει κερατίνη, την ουσία από την οποία φτιάχνονται τα μαλλιά και η εξωτερική στιβάδα του δέρματος.

Γιατί το όνομα δεν είναι ακριβές

Σύμφωνα με το ενημερωτικό φυλλάδιο της Βρετανικής Εταιρείας Δερματολόγων (BAD), οι κύστεις αυτές λέγονταν παλιότερα «σμηγματογόνες», αλλά δεν είναι, γιατί δεν προέρχονται από τα κύτταρα των σμηγματογόνων αδένων. Το περιοδικό American Family Physician σημειώνει επίσης ότι ο όρος έχει εγκαταλειφθεί από τους γιατρούς και ότι χρησιμοποιούνται οι όροι επιδερμοειδής, επιδερμική ή κύστη κερατίνης. Στην Ελλάδα όμως ο όρος «σμηγματογόνος κύστη» παραμένει ο πιο συνηθισμένος, γι' αυτό τον χρησιμοποιούμε και εδώ.

Η BAD περιγράφει δύο βασικά είδη:

Οι τριχικές κύστεις έχουν έντονη τάση να εμφανίζονται σε οικογένειες. Σύμφωνα με τη BAD, σε ορισμένες οικογένειες κάθε παιδί ενός γονιού με τέτοιες κύστεις έχει πιθανότητα 1 στις 2 να τις κληρονομήσει.

Σμηγματογόνος κύστη: συμπτώματα

Η κύστη φαίνεται ως ένα λείο, στρογγυλό ή θολωτό εξόγκωμα κάτω από το δέρμα. Σύμφωνα με τη BAD και το American Family Physician, τα χαρακτηριστικά της είναι:

• μεγαλώνει αργά και συνήθως δεν πονά
• το χρώμα της είναι σαν του δέρματος, κιτρινωπό ή υπόλευκο
• στο κέντρο έχει συχνά μια μικρή τελεία, ένα πόρο που την ενώνει με την επιφάνεια του δέρματος
• το μέγεθος ποικίλλει από μικρότερο από ένα μπιζέλι μέχρι αρκετά εκατοστά
• μπορεί να βγάλει παχύρρευστο, λευκό υλικό με δυσάρεστη οσμή

Στο κεφάλι μια κύστη μπορεί να πιάνεται στη χτένα. Η σμηγματογόνος κύστη είναι συνήθως πιο σφιχτή από ένα λίπωμα, που είναι μαλακό σαν ζύμη και δεν έχει τελεία στο κέντρο.

Κύστη στο κεφάλι, στα γεννητικά όργανα και σε άλλα σημεία

Η θέση αλλάζει λίγο τι σημαίνει μια κύστη για εσάς:

• Τριχωτό της κεφαλής. Εδώ οι κύστεις είναι συνήθως τριχικές, συχνά περισσότερες από μία, και ενοχλούν στο χτένισμα ή στο κούρεμα.
• Πρόσωπο και λαιμός. Οι κύστεις είναι συνήθως επιδερμοειδείς. Επειδή η ουλή φαίνεται, συζητήστε με τον χειρουργό πού θα γίνει η τομή.
• Όσχεο και γεννητικά όργανα. Η BAD αναφέρει ότι οι επιδερμοειδείς κύστεις εμφανίζονται και στο όσχεο και ότι στα γεννητικά όργανα συχνά εμφανίζονται καινούριες. Κάθε νέο εξόγκωμα στο όσχεο ή στον όρχι όμως πρέπει να το δει γιατρός, γιατί εκεί υπάρχουν και άλλες παθήσεις, όπως η υδροκήλη.
• Βλέφαρα. Ένα εξόγκωμα στο βλέφαρο έχει συνήθως άλλες αιτίες και θέλει εκτίμηση από οφθαλμίατρο.

Αιτίες: γιατί δημιουργείται

Συχνά δεν υπάρχει σαφής αιτία. Η BAD τονίζει ότι οι κύστεις αυτές δεν συνδέονται με την υγιεινή, δεν μεταδίδονται σε άλλους και δεν είναι καρκινικές.

Όταν υπάρχει αιτία, είναι συνήθως ένας από τους εξής μηχανισμούς:

• Βλάβη του θυλάκου της τρίχας. Σύμφωνα με το American Family Physician, πολλές κύστεις ξεκινούν από ένα θυλάκιο που έσπασε, συχνά σε έδαφος ακμής.
• Τραυματισμός του δέρματος. Κύτταρα της επιφάνειας περνούν βαθύτερα, συνεχίζουν να πολλαπλασιάζονται και σχηματίζουν σάκο.

Σπάνια, πολλές επιδερμοειδείς κύστεις μαζί με οστεώματα (καλοήθεις όγκους των οστών) μπορεί να είναι μέρος του συνδρόμου Gardner. Το American Family Physician σημειώνει ότι το σύνδρομο αυτό συνοδεύεται από πολύποδες στο παχύ έντερο που μπορεί να εξελιχθούν σε καρκίνο. Αν έχετε πολλές κύστεις και ιστορικό πολυπόδων ή καρκίνου του εντέρου στην οικογένεια, πείτε το στον γιατρό, που μπορεί να συστήσει κολονοσκόπηση.

Γιατί φλεγμαίνει η σμηγματογόνος κύστη

Η κύστη κοκκινίζει, πρήζεται και πονά συνήθως επειδή το τοίχωμά της σπάει μέσα στο δέρμα. Το American Family Physician εξηγεί ότι, όταν σπάσει το τοίχωμα, η κερατίνη περνά στους γύρω ιστούς και προκαλεί έντονη αντίδραση του οργανισμού, σαν απέναντι σε ξένο σώμα, με πύον. Η ουλή που αφήνει η φλεγμονή κάνει την αφαίρεση δυσκολότερη.

Γι' αυτό μην προσπαθήσετε να στύψετε την κύστη. Η πίεση μπορεί να σπάσει το τοίχωμα κάτω από το δέρμα και να προκαλέσει φλεγμονή.

Φλεγμονή δεν σημαίνει πάντα μικρόβιο

Μια κόκκινη, πρησμένη κύστη δεν είναι πάντα μολυσμένη. Το American Family Physician σημειώνει ότι συχνά δεν είναι σαφές αν μια κύστη με φλεγμονή έχει και λοίμωξη. Σε μια αναδρομική μελέτη 76 περιπτώσεων ήπιας φλεγμονής κύστης, χωρίς πυρετό ή άλλα γενικά συμπτώματα, το 47% των καλλιεργειών δεν έβγαλε μικρόβια ή έβγαλε μόνο τα φυσιολογικά μικρόβια του δέρματος. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι η διάνοιξη και παροχέτευση, με καλλιέργεια, είναι κατάλληλη επιλογή στις απλές περιπτώσεις και ότι έτσι μειώνεται η άσκοπη χρήση αντιβιοτικών.

Η BAD αναφέρει ότι ο γιατρός μπορεί να δώσει αντιβίωση αν η κύστη έχει μολυνθεί. Αν θα χρειαστείτε αντιβίωση το κρίνει ο γιατρός που θα σας εξετάσει. Μη χρησιμοποιείτε αντιβιοτικά που έχετε στο σπίτι.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η διάγνωση γίνεται συνήθως με την όψη και την ψηλάφηση. Σύμφωνα με τη BAD, αν υπάρχει αμφιβολία, η κύστη αφαιρείται και εξετάζεται στο μικροσκόπιο.

Το American Family Physician αναφέρει ότι σπάνια έχουν περιγραφεί καρκίνοι του δέρματος σε σχέση με τέτοιες κύστεις. Επειδή είναι πολύ σπάνιοι, η ιστολογική εξέταση χρειάζεται κυρίως όταν η κύστη έχει συμπαγή μέρη ή ασυνήθιστα χαρακτηριστικά. Ο γιατρός θα ξεχωρίσει επίσης την κύστη από άλλες παθήσεις που της μοιάζουν, όπως το λίπωμα ή η κύστη κόκκυγα, που είναι διαφορετική πάθηση.

Θεραπεία: πώς αφαιρείται η σμηγματογόνος κύστη

Μια μικρή κύστη που δεν ενοχλεί δεν χρειάζεται θεραπεία. Σύμφωνα με τη BAD, ο γιατρός μπορεί να προτείνει αφαίρεση κυρίως όταν:

• η κύστη σας ενοχλεί στην καθημερινότητα, για παράδειγμα πιάνεται στη χτένα ή στα ρούχα
• φλεγμαίνει ξανά και ξανά

Οι βασικές επιλογές είναι:

Η BAD τονίζει ότι, για να αφαιρεθεί πλήρως η κύστη, πρέπει να βγει ολόκληρος ο σάκος. Το American Family Physician αναφέρει επίσης ότι η απλή διάνοιξη και παροχέτευση οδηγεί συχνά σε υποτροπή.

Τι γίνεται όταν η κύστη έχει φλεγμονή

Όσο η κύστη είναι κόκκινη και πρησμένη, η αφαίρεσή της είναι δύσκολη. Σύμφωνα με το American Family Physician, ίσως είναι προτιμότερο να περιμένετε να υποχωρήσει η φλεγμονή, συνήθως περίπου μία εβδομάδα, και μετά να γίνει η οριστική αφαίρεση. Αν η κύστη έχει μαζέψει πύον και πονά πολύ, ο γιατρός μπορεί πρώτα να την ανοίξει και να την αδειάσει, και να προγραμματίσει την πλήρη αφαίρεση αργότερα.

Τι να ρωτήσετε πριν από την επέμβαση

• Θα αφαιρεθεί ολόκληρος ο σάκος ή μόνο το περιεχόμενο;
• Πόσο μεγάλη θα είναι η τομή και πού θα βρίσκεται η ουλή;
• Θα χρειαστούν ράμματα και πότε θα βγουν;
• Θα σταλεί ο ιστός για ιστολογική εξέταση;
• Πότε μπορείτε να κάνετε μπάνιο, να γυμναστείτε ή να γυρίσετε στη δουλειά;

Μετά την αφαίρεση

Η επέμβαση γίνεται συνήθως στο ιατρείο ή σε χειρουργείο μιας ημέρας και φεύγετε αμέσως μετά. Κάθε αφαίρεση αφήνει ουλή. Αν έχετε τάση για παχιές ουλές, ιδίως στο στήθος, στους ώμους ή στην πλάτη, ενημερώστε τον χειρουργό και διαβάστε τον οδηγό για τα χηλοειδή.

Σύμφωνα με τη BAD, η αφαίρεση θεραπεύει μόνο τη συγκεκριμένη κύστη. Δεν εμποδίζει να εμφανιστούν καινούριες σε άλλα σημεία, ιδιαίτερα στο τριχωτό της κεφαλής και στα γεννητικά όργανα.

Για τις υπόλοιπες παθήσεις του δέρματος και των μαλακών μορίων που αντιμετωπίζει ο χειρουργός, δείτε την ενότητα Γενική χειρουργική.