Βιταμίνη B12: συμπτώματα έλλειψης και φυσιολογικές τιμές

Η βιταμίνη B12 είναι βιταμίνη που χρειάζεται ο οργανισμός για να φτιάχνει ερυθρά αιμοσφαίρια και για να λειτουργούν σωστά τα νεύρα. Η έλλειψή της μπορεί να προκαλέσει κούραση, αναιμία, μουδιάσματα, προβλήματα μνήμης και αστάθεια, συχνά σταδιακά και χωρίς να το καταλάβετε. Μετριέται με απλή εξέταση αίματος και η έλλειψη αντιμετωπίζεται, ιδίως όταν βρεθεί νωρίς.

Θα τη δείτε και ως κοβαλαμίνη. Ο οργανισμός δεν τη φτιάχνει μόνος του, γι' αυτό την παίρνει από τις τροφές ζωικής προέλευσης ή από εμπλουτισμένα τρόφιμα και συμπληρώματα.

Τι κάνει η βιταμίνη B12 στον οργανισμό

Η B12 βοηθά τον μυελό των οστών να παράγει υγιή ερυθρά αιμοσφαίρια, τα κύτταρα που μεταφέρουν οξυγόνο. Όταν λείπει, τα ερυθρά βγαίνουν λιγότερα και μεγαλύτερα από το κανονικό. Αυτό το βλέπει ο γιατρός στη γενική αίματος ως αναιμία ή ως υψηλό MCV (μέσος όγκος ερυθρών).

Η B12 χρειάζεται επίσης για το νευρικό σύστημα. Γι' αυτό μια έλλειψη που κρατά πολύ μπορεί να προκαλέσει βλάβη στα νεύρα, που σε ορισμένους ανθρώπους δεν υποχωρεί πλήρως αν η θεραπεία καθυστερήσει.

Για να απορροφηθεί, η B12 της τροφής πρέπει πρώτα να απελευθερωθεί στο στομάχι και να ενωθεί με μια πρωτεΐνη που λέγεται ενδογενής παράγοντας. Η απορρόφηση γίνεται στο τελευταίο τμήμα του λεπτού εντέρου. Πρόβλημα σε οποιοδήποτε από αυτά τα βήματα μπορεί να οδηγήσει σε έλλειψη, ακόμη κι αν τρώτε αρκετή B12.

Συμπτώματα έλλειψης βιταμίνης B12

Η έλλειψη μπορεί να μη δίνει καθόλου συμπτώματα ή να δίνει ήπια συμπτώματα για μεγάλο διάστημα. Τα συμπτώματα διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο και μοιάζουν με εκείνα πολλών άλλων παθήσεων. Τα πιο συχνά, σύμφωνα με τη βρετανική κατευθυντήρια οδηγία NICE, είναι:

• κούραση που δεν εξηγείται
• αναιμία ή μεγάλα ερυθρά αιμοσφαίρια στη γενική αίματος
• δυσκολία συγκέντρωσης ή απώλεια της πρόσφατης μνήμης, κάτι που ορισμένοι περιγράφουν ως «θολούρα»
• μυρμήγκιασμα ή μούδιασμα στα χέρια και στα πόδια
• αστάθεια, προβλήματα ισορροπίας, πτώσεις ή αλλαγή στο βάδισμα
• κόκκινη, πρησμένη και πονεμένη γλώσσα (γλωσσίτιδα)
• θόλωση της όρασης ή άλλα προβλήματα στα μάτια
• αναιμία στην εγκυμοσύνη που δεν βελτιώνεται με σίδηρο

Η αναιμία από έλλειψη B12 μπορεί να φέρει επίσης χλωμό δέρμα, λαχάνιασμα στην κόπωση, ζάλη όταν σηκώνεστε, ευερεθιστότητα, ανορεξία και διάρροια ή δυσκοιλιότητα. Η έλλειψη μπορεί να συνδέεται και με ψυχικά συμπτώματα, όπως κατάθλιψη ή άγχος.

Ένα σημαντικό σημείο: η έλλειψη B12 δεν αποκλείεται επειδή η γενική αίματος είναι φυσιολογική. Τα νευρολογικά συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν χωρίς αναιμία.

Ποιοι κινδυνεύουν από έλλειψη B12

Η έλλειψη εμφανίζεται είτε επειδή η τροφή δεν δίνει αρκετή B12 είτε επειδή ο οργανισμός δεν μπορεί να την απορροφήσει. Οι συνηθέστεροι παράγοντες κινδύνου είναι:

• Διατροφή χωρίς ή με λίγα ζωικά τρόφιμα, όπως η vegan διατροφή, χωρίς εμπλουτισμένα τρόφιμα ή συμπλήρωμα.
• Αυτοάνοση γαστρίτιδα, γνωστή και ως κακοήθης αναιμία. Το ανοσοποιητικό επιτίθεται στα κύτταρα του στομάχου που φτιάχνουν τον ενδογενή παράγοντα. Είναι πιο συχνή σε γυναίκες γύρω στα 60, σε όσους έχουν οικογενειακό ιστορικό και σε όσους έχουν άλλο αυτοάνοσο νόσημα.
• Άλλες παθήσεις του στομάχου και του εντέρου, όπως η κοιλιοκάκη και η νόσος του Crohn.
• Χειρουργεία στο στομάχι ή στο έντερο, όπως οι περισσότερες επεμβάσεις για την παχυσαρκία, η γαστρεκτομή ή η αφαίρεση του τελικού τμήματος του λεπτού εντέρου.
• Ορισμένα φάρμακα, όπως η μετφορμίνη για τον διαβήτη, οι αναστολείς αντλίας πρωτονίων και οι H2 αναστολείς για τις καούρες και το έλκος, καθώς και ορισμένα αντιεπιληπτικά.
• Χρήση πρωτοξειδίου του αζώτου («αέριο γέλιου») για ψυχαγωγία.
• Οικογενειακό ιστορικό έλλειψης B12 ή αυτοάνοσης νόσου.

Αν παίρνετε κάποιο από αυτά τα φάρμακα, μην το σταματήσετε μόνοι σας. Ρωτήστε τον γιατρό σας αν χρειάζεστε έλεγχο της B12.

Μετά τα 60 και στην εγκυμοσύνη

Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία έχουν συχνότερα αυτοάνοση γαστρίτιδα, παίρνουν συχνότερα φάρμακα που επηρεάζουν την απορρόφηση και μπορεί να δυσκολεύονται να μαγειρέψουν ή να ψωνίσουν. Επιπλέον, τα προβλήματα μνήμης από έλλειψη B12 μπορεί να μοιάζουν με συμπτώματα άνοιας ή σύγχυσης.

Στην εγκυμοσύνη η NICE συστήνει να μετριέται η ενεργή B12 (δείτε παρακάτω) αντί για την ολική. Αναιμία στην εγκυμοσύνη που δεν βελτιώνεται με σίδηρο είναι λόγος για έλεγχο της B12. Ο γιατρός που παρακολουθεί την εγκυμοσύνη θα σας πει αν τη χρειάζεστε.

Πώς γίνεται η εξέταση της B12

Η εξέταση γίνεται με απλή αιμοληψία από φλέβα του χεριού. Ορισμένα εργαστήρια ζητούν νηστεία 6 έως 8 ωρών, γι' αυτό ρωτήστε πριν. Περισσότερα για τη νηστεία, το νερό και τα φάρμακα θα βρείτε στον οδηγό μας για το πώς να προετοιμαστείτε για τις εξετάσεις αίματος.

Υπάρχουν δύο βασικές μετρήσεις:

• Ολική B12 (B12 ορού): η πιο συνηθισμένη εξέταση. Μετρά όλη τη B12 που κυκλοφορεί στο αίμα.
• Ενεργή B12 (ολοτρανσκοβαλαμίνη): μετρά μόνο το μέρος της B12 που μπορούν να χρησιμοποιήσουν τα κύτταρα.

Αν το αποτέλεσμα δεν είναι σαφές, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει μεθυλμαλονικό οξύ (MMA) ή ομοκυστεΐνη. Οι ουσίες αυτές αυξάνονται όταν η B12 δεν επαρκεί για τις ανάγκες των κυττάρων.

Πείτε στον γιατρό αν παίρνετε συμπλήρωμα B12 σε χάπια, ενέσεις ή επιθέματα. Τα σκευάσματα ανεβάζουν την τιμή στην εξέταση χωρίς να διορθώνουν απαραίτητα μια έλλειψη. Αντίθετα, τα αντισυλληπτικά χάπια μπορεί να ρίξουν την ολική B12 χωρίς να υπάρχει πραγματική έλλειψη. Αν υποψιάζεστε έλλειψη, η αιμοληψία πρέπει να γίνει πριν ξεκινήσετε οποιοδήποτε συμπλήρωμα.

Βιταμίνη B12: φυσιολογικές τιμές

Τα όρια της B12 διαφέρουν πολύ ανάμεσα στα εργαστήρια, ανάλογα με τη μέθοδο. Ισχύει πάντα το εύρος αναφοράς που γράφει το δικό σας φύλλο αποτελεσμάτων. Η ολική B12 γράφεται συνήθως σε pg/mL, που αντιστοιχεί αριθμητικά σε ng/L, ή σε pmol/L.

Η κατευθυντήρια οδηγία NICE του 2024 χρησιμοποιεί τα εξής όρια για ενήλικες, όταν το εργαστήριο δεν έχει δικά του επικυρωμένα όρια:

• Ολική B12 κάτω από 180 ng/L (133 pmol/L): επιβεβαιωμένη έλλειψη.
• Ολική B12 από 180 έως 350 ng/L (133 έως 258 pmol/L): αβέβαιο αποτέλεσμα, πιθανή έλλειψη. Ο γιατρός συνεκτιμά τα συμπτώματα και μπορεί να ζητήσει συμπληρωματικές εξετάσεις.
• Ολική B12 πάνω από 350 ng/L (258 pmol/L): η έλλειψη είναι απίθανη.

Για την ενεργή B12 τα αντίστοιχα όρια είναι κάτω από 25 pmol/L (επιβεβαιωμένη έλλειψη), 25 έως 70 pmol/L (αβέβαιο) και πάνω από 70 pmol/L (απίθανη έλλειψη).

Η αμερικανική MedlinePlus αναφέρει ως φυσιολογικό εύρος για την ολική B12 τα 299 έως 1.054 pg/mL. Η διαφορά ανάμεσα στις πηγές δείχνει γιατί η ερμηνεία γίνεται πάντα από τον γιατρό και πάντα μαζί με τα συμπτώματα. Μια τιμή στη «γκρίζα ζώνη» με συμπτώματα και παράγοντα κινδύνου μπορεί να χρειάζεται θεραπεία, ενώ μια μεμονωμένη χαμηλή τιμή χωρίς συμπτώματα ίσως χρειάζεται μόνο επανέλεγχο.

Στα παιδιά τα όρια είναι διαφορετικά και τα αποτελέσματα τα εξηγεί ο παιδίατρος.

Υψηλή βιταμίνη B12

Η πιο συχνή αιτία υψηλής τιμής είναι η λήψη συμπληρωμάτων ή ενέσεων B12. Αν δεν παίρνετε τίποτα και η τιμή είναι σαφώς αυξημένη, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει περαιτέρω έλεγχο, γιατί υψηλή B12 βρίσκεται και σε ορισμένες παθήσεις του ήπατος, των νεφρών ή του αίματος. Μια υψηλή τιμή μόνη της δεν είναι διάγνωση.

Τι γίνεται αν βρεθεί έλλειψη

Ο γιατρός θα αναζητήσει πρώτα την αιτία, γιατί από αυτήν εξαρτάται η θεραπεία. Μπορεί να ζητήσει εξέταση για αντισώματα έναντι του ενδογενούς παράγοντα, αν υποψιάζεται αυτοάνοση γαστρίτιδα. Μπορεί να ελέγξει και τον σίδηρο με φερριτίνη, γιατί ορισμένες αιτίες, όπως η αυτοάνοση γαστρίτιδα, δυσκολεύουν και την απορρόφηση του σιδήρου.

Η θεραπεία γίνεται με B12 σε χάπια ή σε ενέσεις. Το ποια μορφή χρειάζεστε, πόση και για πόσο καιρό το αποφασίζει ο γιατρός, ανάλογα με την αιτία και τα συμπτώματα:

• Όταν η αιτία είναι η διατροφή, συχνά αρκούν τα χάπια.
• Όταν το πρόβλημα είναι η απορρόφηση, όπως στην αυτοάνοση γαστρίτιδα ή μετά από χειρουργείο στο στομάχι, συνήθως χρειάζονται ενέσεις, συχνά για όλη τη ζωή.
• Όταν υπάρχουν νευρολογικά συμπτώματα μαζί με αναιμία, ο γιατρός μπορεί να ξεκινήσει θεραπεία χωρίς να περιμένει τα αποτελέσματα.

Τα συμπτώματα μπορεί να αρχίσουν να βελτιώνονται μέσα σε 2 εβδομάδες, αλλά μπορεί να χρειαστούν και έως 3 μήνες. Η πλήρης υποχώρησή τους μπορεί να κρατήσει πολύ περισσότερο. Μην αγοράζετε μόνοι σας ενέσεις B12 και μην αλλάζετε τη θεραπεία χωρίς τον γιατρό σας.

Τροφές με βιταμίνη B12

Η B12 υπάρχει κυρίως σε τρόφιμα ζωικής προέλευσης: κρέας, πουλερικά, ψάρι και θαλασσινά, αυγά, γάλα και γαλακτοκομικά. Υπάρχει και σε εμπλουτισμένα τρόφιμα, όπως ορισμένα δημητριακά πρωινού.

Μια διατροφή με κρέας, ψάρι και γαλακτοκομικά δίνει συνήθως αρκετή B12. Αν τρώτε vegan, χρειάζεστε εμπλουτισμένα τρόφιμα ή συμπλήρωμα. Ο οργανισμός έχει αποθέματα B12 για περίπου 2 έως 5 χρόνια, γι' αυτό η έλλειψη από τη διατροφή μπορεί να φανεί χρόνια μετά την αλλαγή της.

Η διατροφή δεν προλαμβάνει την έλλειψη όταν το πρόβλημα είναι η απορρόφηση. Σε αυτή την περίπτωση η θεραπεία που σας έχει ορίσει ο γιατρός δεν αντικαθίσταται από τροφές ή σκευάσματα του εμπορίου.

Κόστος και ΕΟΠΥΥ

Με παραπεμπτικό από γιατρό, η εξέταση της B12 γίνεται σε δημόσιες δομές ή σε εργαστήρια συμβεβλημένα με τον ΕΟΠΥΥ, όπου πληρώνετε ποσοστό συμμετοχής. Χωρίς παραπεμπτικό η τιμή διαφέρει από εργαστήριο σε εργαστήριο. Η B12 δεν είναι εξέταση ρουτίνας για όλους. Ποιες εξετάσεις χρειάζεστε ανά ηλικία θα βρείτε στον οδηγό για το check up και στις υπόλοιπες διαγνωστικές εξετάσεις.