Διαβητικό πόδι: πρόληψη και πότε χρειάζεται αγγειοχειρουργό

Διαβητικό πόδι λέγονται τα προβλήματα που εμφανίζονται στα πόδια των ανθρώπων με διαβήτη: βλάβη στα νεύρα (νευροπάθεια), κακή αιμάτωση από στένωση των αρτηριών, πληγές (έλκη), λοιμώξεις και, στις πιο σοβαρές περιπτώσεις, γάγγραινα. Τα περισσότερα έλκη ξεκινούν από έναν μικρό τραυματισμό που δεν γίνεται αισθητός. Με καθημερινή φροντίδα, σωστά παπούτσια και τακτικό έλεγχο τα περισσότερα προλαμβάνονται. Όταν υπάρχει πληγή που δεν κλείνει ή σημάδια κακής κυκλοφορίας, χρειάζεται εκτίμηση από αγγειοχειρουργό.

Τι είναι το διαβητικό πόδι

Σύμφωνα με τη Διεθνή Ομάδα Εργασίας για το Διαβητικό Πόδι (IWGDF), ο όρος περιλαμβάνει ένα ή περισσότερα από τα εξής στο πόδι ενός ανθρώπου με διαβήτη: νευροπάθεια, περιφερική αρτηριοπάθεια, λοίμωξη, έλκος, παραμόρφωση των οστών και των αρθρώσεων (πόδι Charcot), γάγγραινα ή ακρωτηριασμό.

Το έλκος του ποδιού είναι από τις σοβαρότερες επιπλοκές του διαβήτη. Σύμφωνα με τις οδηγίες πρόληψης της IWGDF, το 19% έως 34% των ανθρώπων με διαβήτη θα αποκτήσει έλκος κάποια στιγμή στη ζωή του. Μετά την επούλωση, το έλκος ξανανοίγει στο 40% μέσα σε έναν χρόνο και στο 65% μέσα σε τρία χρόνια. Γι' αυτό η πρόληψη μετρά όσο και η θεραπεία.

Γιατί ο διαβήτης βλάπτει τα πόδια

Δύο προβλήματα βρίσκονται πίσω από τα περισσότερα έλκη, συχνά μαζί.

Νευροπάθεια. Ο διαβήτης με τα χρόνια βλάπτει τα νεύρα των ποδιών. Το πόδι χάνει την αίσθηση του πόνου, της πίεσης και της θερμοκρασίας. Ένα στενό παπούτσι, ένα πετραδάκι ή ένα ζεστό νερό δεν γίνονται αισθητά. Η νευροπάθεια αλλάζει και το σχήμα του ποδιού και τον τρόπο που πατάτε. Σύμφωνα με την IWGDF, σε σημεία με μεγάλη πίεση σχηματίζεται κάλος, ο κάλος αυξάνει ακόμη περισσότερο την πίεση και κάτω από αυτόν δημιουργείται αιμορραγία και τελικά πληγή. Αν συνεχίσετε να περπατάτε πάνω σε ένα πόδι χωρίς αίσθηση, η πληγή δεν κλείνει.

Περιφερική αρτηριοπάθεια. Οι αρτηρίες των ποδιών στενεύουν και το πόδι παίρνει λιγότερο αίμα. Σύμφωνα με την IWGDF, η περιφερική αρτηριοπάθεια υπάρχει σε έως και 50% των ανθρώπων με διαβητικό έλκος και είναι σημαντικός λόγος για καθυστερημένη επούλωση, γάγγραινα και ακρωτηριασμό. Επειδή λόγω της νευροπάθειας το πόδι δεν πονά, η κακή αιμάτωση μπορεί να μην προκαλεί κανένα σύμπτωμα ακόμη κι όταν είναι σοβαρή.

Διαβητικό πόδι: τα σημάδια που θέλουν προσοχή

Πολλά προβλήματα του διαβητικού ποδιού δεν πονούν. Γι' αυτό τα βρίσκετε κοιτάζοντας, όχι νιώθοντας. Προσέξτε:

• μούδιασμα, τσούξιμο, κάψιμο ή μειωμένη αίσθηση στα πέλματα
• κάλους, ιδίως με σκούρο χρώμα από κάτω, που σημαίνει αιμορραγία
• φουσκάλες, σκασίματα στη φτέρνα, γρατζουνιές ή κοψίματα
• πληγή, ακόμη και μικρή, που δεν κλείνει
• κοκκίνισμα, ζέστη, πρήξιμο ή υγρό από μια πληγή
• αλλαγή στο χρώμα του δέρματος, κρύο πόδι, τρίχες που έπεσαν
• νύχι που μπαίνει στο κρέας ή μύκητες ανάμεσα στα δάχτυλα
• αλλαγή στο σχήμα του ποδιού

Ένα πόδι που ξαφνικά γίνεται ζεστό, πρησμένο και κόκκινο, με ή χωρίς πόνο, χωρίς πληγή, θέλει άμεση εκτίμηση. Οι οδηγίες της NICE το κατατάσσουν στα ενεργά προβλήματα του διαβητικού ποδιού, γιατί μπορεί να είναι πόδι Charcot, μια φλεγμονή των οστών και των αρθρώσεων που παραμορφώνει το πόδι.

Ο τακτικός έλεγχος των ποδιών

Κάθε άνθρωπος με διαβήτη χρειάζεται έλεγχο των ποδιών από γιατρό ή ειδικό επαγγελματία υγείας. Η NICE συστήνει εκτίμηση κατά τη διάγνωση του διαβήτη και τουλάχιστον μία φορά τον χρόνο μετά, καθώς και κάθε φορά που εμφανίζεται πρόβλημα ή γίνεται εισαγωγή σε νοσοκομείο.

Στον έλεγχο βγάζετε παπούτσια και κάλτσες. Ο γιατρός:

• ελέγχει την αίσθηση με ένα λεπτό νήμα (μονόινα των 10 γραμμαρίων) ή με διαπασών
• ψηλαφεί τους σφυγμούς στο πόδι
• κοιτάζει για κάλους, πληγές, παραμορφώσεις και λοίμωξη
• ελέγχει τα παπούτσια σας

Αν οι σφυγμοί είναι αδύναμοι, μετριέται ο σφυροβραχιόνιος δείκτης, που συγκρίνει την πίεση στον αστράγαλο με την πίεση στο χέρι. Στον διαβήτη οι αρτηρίες γίνονται συχνά σκληρές και η μέτρηση μπορεί να βγει ψευδώς φυσιολογική. Η NICE ζητά προσοχή στην ερμηνεία, και η IWGDF προτείνει να μετριέται και η πίεση στο δάχτυλο του ποδιού.

Με βάση τα ευρήματα, η IWGDF κατατάσσει τον κίνδυνο για έλκος και προτείνει πόσο συχνά να ελέγχονται τα πόδια:

Η IWGDF σημειώνει ότι τα διαστήματα αυτά βασίζονται στη γνώμη ειδικών, όχι σε μελέτες. Η τελική απόφαση είναι του γιατρού σας.

Πρόληψη: η καθημερινή φροντίδα των ποδιών

Οι παρακάτω συμβουλές προέρχονται από τις πρακτικές οδηγίες της IWGDF και αφορούν κυρίως όσους έχουν νευροπάθεια ή αρτηριοπάθεια:

• Κοιτάζετε τα πόδια σας κάθε μέρα, όλη την επιφάνεια, και ανάμεσα στα δάχτυλα. Αν δεν βλέπετε καλά ή δεν φτάνετε, ζητήστε βοήθεια ή χρησιμοποιήστε καθρέφτη.
• Πλένετε τα πόδια κάθε μέρα με νερό κάτω από 37 °C και τα στεγνώνετε καλά, ιδίως ανάμεσα στα δάχτυλα.
• Μην περπατάτε ξυπόλυτοι, ούτε μόνο με κάλτσες ή με λεπτές παντόφλες, μέσα ή έξω από το σπίτι.
• Ψηλαφίζετε το εσωτερικό του παπουτσιού πριν το φορέσετε. Αποφεύγετε στενά παπούτσια ή παπούτσια με σκληρές ραφές.
• Φοράτε κάλτσες χωρίς ραφές ή με τις ραφές προς τα έξω, όχι σφιχτές, και τις αλλάζετε καθημερινά. Κάλτσες συμπίεσης μόνο με οδηγία της ομάδας που σας παρακολουθεί.
• Μη ζεσταίνετε τα πόδια με θερμάστρα ή θερμοφόρα.
• Μη βγάζετε μόνοι σας κάλους με κοπτικά, αυτοκόλλητα ή χημικά σκευάσματα. Τους αφαιρεί επαγγελματίας υγείας.
• Βάζετε ενυδατική κρέμα στο ξηρό δέρμα, αλλά όχι ανάμεσα στα δάχτυλα.
• Κόβετε τα νύχια ίσια. Αν ένα νύχι μπαίνει στο κρέας, μην το «σκαλίζετε» μόνοι σας. Δείτε τον οδηγό για το νύχι που μπαίνει στο κρέας.

Τα κατάλληλα παπούτσια

Σύμφωνα με την IWGDF, τα ακατάλληλα παπούτσια και το περπάτημα χωρίς παπούτσια είναι από τις πιο συχνές αιτίες τραυματισμού που καταλήγει σε έλκος. Επειδή με τη νευροπάθεια δεν νιώθετε αν ένα παπούτσι σας σφίγγει, η εφαρμογή του πρέπει να ελέγχεται από εκπαιδευμένο επαγγελματία, με εσάς όρθιους και κατά προτίμηση στο τέλος της μέρας, όταν τα πόδια είναι λίγο πιο πρησμένα. Το παπούτσι χρειάζεται αρκετό μήκος, πλάτος και βάθος για το σχήμα του ποδιού σας.

Σε όσους έχουν μέτριο ή υψηλό κίνδυνο, η IWGDF προτείνει θεραπευτικά υποδήματα ή ειδικούς πάτους που μειώνουν την πίεση στα σημεία κινδύνου, ιδίως μετά από ένα έλκος που επουλώθηκε. Η ίδια οδηγία αναφέρει ότι μια σταδιακή αύξηση της δραστηριότητας, έως περίπου 1.000 βήματα την ημέρα επιπλέον, θεωρείται πιθανότατα ασφαλής για τα πόδια. Δηλαδή ο διαβήτης δεν σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσετε το περπάτημα, αρκεί να γίνεται με τα σωστά παπούτσια.

Εξίσου σημαντική είναι η καλή ρύθμιση του σακχάρου, της πίεσης και της χοληστερίνης και η διακοπή του καπνίσματος, που προστατεύουν τα νεύρα και τις αρτηρίες. Ο ετήσιος έλεγχος των ποδιών μπορεί να γίνεται μαζί με τις υπόλοιπες εξετάσεις του διαβήτη, όπως στο check up.

Τι γίνεται όταν εμφανιστεί έλκος

Ένα έλκος στο πόδι ανθρώπου με διαβήτη θέλει εκτίμηση την ίδια μέρα ή την επόμενη, όχι αναμονή. Η NICE ζητά παραπομπή μέσα σε μία εργάσιμη ημέρα σε ομάδα που ειδικεύεται στο διαβητικό πόδι. Η θεραπεία περιλαμβάνει, ανάλογα με την περίπτωση:

• αποφόρτιση, δηλαδή να μην πατά το πόδι πάνω στην πληγή, με ειδικό νάρθηκα, γύψο ή υπόδημα
• καθαρισμό της πληγής από νεκρό ιστό και κάλο, από εκπαιδευμένο επαγγελματία
• αντιμετώπιση της λοίμωξης, με αντιβίωση μόνο με οδηγία γιατρού και, όπου χρειάζεται, χειρουργικό καθαρισμό
• έλεγχο της αιμάτωσης, γιατί μια πληγή χωρίς αρκετό αίμα δεν κλείνει
• κατάλληλα επιθέματα και τακτική παρακολούθηση

Σύμφωνα με την IWGDF, τα σημάδια λοίμωξης μπορεί να είναι ήπια ή να λείπουν λόγω της νευροπάθειας ή της κακής αιμάτωσης. Αν η λοίμωξη δεν αντιμετωπιστεί σωστά, μπορεί να απλωθεί γρήγορα στα βαθύτερα στρώματα του ποδιού.

Πότε χρειάζεται αγγειοχειρουργό

Ο αγγειοχειρουργός μπαίνει στη θεραπεία όταν η πληγή δεν παίρνει αρκετό αίμα για να κλείσει. Οι κοινές οδηγίες της IWGDF, της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Αγγειοχειρουργικής (ESVS) και της αμερικανικής Εταιρείας Αγγειοχειρουργικής (SVS) προτείνουν:

• επείγουσα απεικόνιση των αρτηριών και εξέταση για επαναιμάτωση, δηλαδή αποκατάσταση της ροής, όταν η πίεση στον αστράγαλο είναι κάτω από 50 mmHg, ο σφυροβραχιόνιος δείκτης κάτω από 0,4 ή η πίεση στο δάχτυλο κάτω από 30 mmHg
• αγγειογραφία και επαναιμάτωση όταν ένα έλκος δεν δείχνει σημάδια επούλωσης μέσα σε 4 έως 6 εβδομάδες παρά τη σωστή φροντίδα, ανεξάρτητα από τα αποτελέσματα των άλλων εξετάσεων
• εξέταση της επαναιμάτωσης πριν από κάθε μεγάλο ακρωτηριασμό, πάνω από τον αστράγαλο

Η αποκατάσταση της ροής γίνεται με αγγειοπλαστική ή με bypass. Η επιλογή εξαρτάται από το σημείο των στενώσεων, την υγεία σας και την εμπειρία της ομάδας. Σύμφωνα με τις ίδιες οδηγίες, τα φάρμακα που υπόσχονται να «βελτιώσουν την κυκλοφορία» δεν έχουν αποδειχθεί ότι βοηθούν στην επούλωση.

Περισσότερα για τις παθήσεις των αρτηριών θα βρείτε στην ενότητα Αγγειοχειρουργική.