Φαινόμενο Raynaud: γιατί ασπρίζουν τα δάχτυλα στο κρύο

Το φαινόμενο Raynaud είναι μια υπερβολική αντίδραση των μικρών αρτηριών των δαχτύλων στο κρύο ή στο άγχος: οι αρτηρίες σφίγγουν για λίγο, τα δάχτυλα ασπρίζουν, μετά μελανιάζουν και, όταν το αίμα επιστρέψει, κοκκινίζουν. Είναι συχνό και στις περισσότερες περιπτώσεις δεν είναι επικίνδυνο. Αντιμετωπίζεται κυρίως με προστασία από το κρύο. Σε μια μικρότερη ομάδα ανθρώπων το Raynaud συνδέεται με άλλη πάθηση, συνήθως αυτοάνοση, και χρειάζεται έλεγχο από γιατρό.

Τι είναι το φαινόμενο Raynaud

Όταν κρυώνουμε, οι αρτηρίες του δέρματος στενεύουν για να κρατήσουν τη ζέστη του σώματος. Αυτό είναι φυσιολογικό. Στο φαινόμενο Raynaud η αντίδραση είναι πολύ πιο έντονη: οι μικρές αρτηρίες των δαχτύλων σφίγγουν τόσο που το αίμα σχεδόν σταματά να περνά για λίγα λεπτά. Ο ιατρικός όρος είναι αγγειόσπασμος.

Είναι συχνό. Μια συστηματική ανασκόπηση στο BMJ Open υπολόγισε ότι η πρωτοπαθής μορφή αφορά περίπου 5% του γενικού πληθυσμού. Μια ομάδα διεθνών ειδικών που διατύπωσε κριτήρια για τη διάγνωση αναφέρει 3% έως 5%, με μεγαλύτερη συχνότητα σε πιο κρύα κλίματα.

Θα το συναντήσετε με δύο ονόματα: «φαινόμενο Raynaud» είναι ο γενικός όρος, ενώ «νόσος Raynaud» ή «πρωτοπαθές Raynaud» λέγεται η μορφή που δεν οφείλεται σε άλλη πάθηση. Το «σύνδρομο Raynaud» χρησιμοποιείται συχνά και για τα δύο.

Raynaud: τα συμπτώματα

Σύμφωνα με το NHS, όταν κρυώνετε ή έχετε άγχος, τα δάχτυλα των χεριών ή των ποδιών αλλάζουν χρώμα:

• ασπρίζουν ή γίνονται πιο χλωμά, καθώς σταματά η ροή του αίματος
• μελανιάζουν, καθώς το αίμα που έμεινε χάνει το οξυγόνο του
• κοκκινίζουν, όταν το αίμα επιστρέφει, συχνά με τσούξιμο ή πόνο

Δεν περνούν όλοι και τις τρεις φάσεις. Τα κριτήρια των ειδικών ζητούν τουλάχιστον δύο αλλαγές χρώματος, με πιο σημαντικές το άσπρισμα και το μελάνιασμα, και το κρύο να είναι ένα από τα ερεθίσματα. Σε σκουρόχρωμο δέρμα το άσπρισμα μπορεί να φαίνεται απλώς ως πιο ανοιχτό χρώμα στις άκρες των δαχτύλων.

Μαζί με την αλλαγή χρώματος μπορεί να έχετε μούδιασμα, μυρμήγκιασμα και πόνο. Το NHS αναφέρει ότι μια κρίση κρατά από λίγα λεπτά έως λίγες ώρες. Εκτός από τα δάχτυλα, μπορεί να επηρεαστούν τα αυτιά, η μύτη, τα χείλη ή οι θηλές.

Raynaud στα πόδια

Το Raynaud δεν αφορά μόνο τα χέρια. Τα δάχτυλα των ποδιών αλλάζουν χρώμα με τον ίδιο τρόπο, συχνά σε κρύο πάτωμα ή με βρεγμένα παπούτσια. Επειδή τα πόδια τα κοιτάμε λιγότερο, το Raynaud εκεί μπορεί να περνά απαρατήρητο.

Πρωτοπαθές ή δευτεροπαθές Raynaud

Η πιο σημαντική ερώτηση για τον γιατρό είναι αν το Raynaud είναι μεμονωμένο ή συνδέεται με κάποια άλλη πάθηση.

Σύμφωνα με μια κλινική ανασκόπηση στο περιοδικό του Βασιλικού Κολεγίου Ιατρών της Βρετανίας, οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν πρωτοπαθές Raynaud. Στο δευτεροπαθές όμως μπορεί να εμφανιστεί μόνιμη ισχαιμία στα δάχτυλα, με πληγές (έλκη) ή γάγγραινα. Η ίδια ανασκόπηση σημειώνει ότι το Raynaud είναι βασικό χαρακτηριστικό της συστηματικής σκλήρυνσης (σκληρόδερμα) και συχνά το πρώτο της σύμπτωμα.

Η ομάδα των διεθνών ειδικών αναφέρει ότι σε 10% έως 20% των περιπτώσεων το Raynaud είναι η πρώτη εκδήλωση μιας νόσου του συνδετικού ιστού, όπως το σκληρόδερμα, ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, η δερματομυοσίτιδα, το σύνδρομο Sjögren ή η ρευματοειδής αρθρίτιδα.

Αιτίες και παράγοντες που το πυροδοτούν

Στο πρωτοπαθές Raynaud δεν υπάρχει μια συγκεκριμένη αιτία. Η ανασκόπηση στο BMJ Open βρήκε ότι είναι πιο συχνό:

• στις γυναίκες
• όταν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό, που ήταν ο ισχυρότερος παράγοντας
• στους καπνιστές
• σε όσους κάνουν χειρωνακτική εργασία
• σε όσους έχουν ημικρανία

Οι διεθνείς ειδικοί αναφέρουν ως ερεθίσματα για κρίσεις, εκτός από το κρύο, το συναισθηματικό στρες, ορισμένα φάρμακα όπως οι β-αναστολείς, τις δονήσεις από εργαλεία, την παρατεταμένη χρήση των δαχτύλων, όπως στην πληκτρολόγηση, και το κάπνισμα. Μια κρίση μπορεί να ξεκινήσει ακόμη και από μικρή αλλαγή θερμοκρασίας, όπως όταν μπαίνετε σε κλιματιζόμενο χώρο μια ζεστή μέρα.

Το NHS προσθέτει τη μακροχρόνια χρήση εργαλείων που δονούνται και ορισμένα φάρμακα στις αιτίες του δευτεροπαθούς Raynaud. Αν παίρνετε φάρμακα και τα συμπτώματα ξεκίνησαν μετά από αυτά, μιλήστε με τον γιατρό σας. Μη σταματήσετε μόνοι σας κανένα φάρμακο.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η διάγνωση γίνεται κυρίως από την περιγραφή σας. Μια φωτογραφία των δαχτύλων την ώρα της κρίσης βοηθά πολύ τον γιατρό. Μετά ο γιατρός ψάχνει αν υπάρχει υποκείμενη πάθηση:

• ρωτά για πόνο στις αρθρώσεις, εξανθήματα, δυσκολία στην κατάποση, ξηροστομία ή μυϊκή αδυναμία
• εξετάζει τα δάχτυλα για πληγές, ουλές ή πάχυνση του δέρματος
• κάνει τριχοειδοσκόπηση, δηλαδή εξέταση με μεγέθυνση των μικρών αγγείων στη βάση του νυχιού
• ζητά εξετάσεις αίματος, κυρίως αντιπυρηνικά αντισώματα (ANA) και ταχύτητα καθίζησης

Σύμφωνα με τα κριτήρια των διεθνών ειδικών, για να χαρακτηριστεί το Raynaud πρωτοπαθές, οι κρίσεις πρέπει να είναι συμμετρικές, να μην υπάρχουν πληγές ή γάγγραινα, τα τριχοειδή του νυχιού να είναι φυσιολογικά, η καθίζηση φυσιολογική και τα αντιπυρηνικά αντισώματα αρνητικά. Η ανασκόπηση στο Clinical Medicine τονίζει ότι τα αυτοαντισώματα και η τριχοειδοσκόπηση είναι οι πιο χρήσιμες εξετάσεις για να ξεχωρίσει το δευτεροπαθές Raynaud.

Αν υπάρχει υποψία αυτοάνοσης πάθησης, ο έλεγχος συνεχίζεται με ρευματολόγο. Αν τα συμπτώματα είναι σε ένα μόνο χέρι, ο γιατρός μπορεί να ελέγξει και τις μεγαλύτερες αρτηρίες του χεριού, π.χ. με τρίπλεξ.

Πώς αντιμετωπίζεται το Raynaud

Η βασική αντιμετώπιση είναι να μην κρυώνετε. Η ανασκόπηση στο Clinical Medicine αναφέρει ότι τα μέτρα χωρίς φάρμακα ενδείκνυνται για όλους. Το NHS προτείνει:

• ζεστό σπίτι και ζεστά ρούχα στο κρύο, με γάντια και ζεστές κάλτσες
• αποφυγή απότομων αλλαγών θερμοκρασίας
• τακτική άσκηση, που βοηθά την κυκλοφορία
• ασκήσεις αναπνοής ή γιόγκα για τη χαλάρωση
• διακοπή του καπνίσματος
• λιγότερη καφεΐνη (καφές, τσάι, αναψυκτικά τύπου cola, σοκολάτα), που μπορεί να πυροδοτεί κρίσεις

Στην πράξη βοηθά να ζεσταίνετε το σώμα πριν βγείτε έξω, να έχετε γάντια και για το σούπερ μάρκετ, όταν πιάνετε κατεψυγμένα, και να βάζετε τα χέρια κάτω από χλιαρό, όχι καυτό, νερό όταν ξεκινά μια κρίση.

Φάρμακα

Αν οι κρίσεις είναι συχνές, έντονες ή επηρεάζουν την καθημερινότητα, ο γιατρός μπορεί να προτείνει φάρμακο που διαστέλλει τα αγγεία. Η πιο συχνή επιλογή είναι οι αποκλειστές διαύλων ασβεστίου, φάρμακα που χρησιμοποιούνται και για την πίεση. Το NHS σημειώνει ότι κάποιοι τα παίρνουν καθημερινά και άλλοι μόνο τους κρύους μήνες.

Το όφελος είναι μέτριο. Σύμφωνα με ανασκόπηση Cochrane στο πρωτοπαθές Raynaud, τα φάρμακα αυτά μείωσαν τις κρίσεις κατά περίπου 1,7 την εβδομάδα σε σχέση με εικονικό φάρμακο, με μικρή επίδραση στην ένταση. Προκάλεσαν παρενέργειες όπως πονοκέφαλο, εξάψεις και πρήξιμο στα πόδια. Το φάρμακο, η δόση και η διάρκεια αποφασίζονται πάντα από τον γιατρό.

Στο δευτεροπαθές Raynaud με πληγές στα δάχτυλα υπάρχουν και άλλα φάρμακα και, σπανιότερα, επεμβάσεις. Αυτά τα αποφασίζει ο ρευματολόγος μαζί με τον αγγειοχειρουργό.

Στην εγκυμοσύνη και στον θηλασμό

Αν είστε έγκυος ή θηλάζετε, ενημερώστε τον γιατρό σας πριν πάρετε οποιοδήποτε φάρμακο για το Raynaud. Το NHS αναφέρει ότι το Raynaud μπορεί να επηρεάσει και τις θηλές. Αν θηλάζετε και η θηλή ασπρίζει και πονά, ζητήστε εκτίμηση, γιατί το ίδιο σύμπτωμα μπορεί να έχει και άλλες αιτίες που σχετίζονται με τον θηλασμό.

Raynaud στη δουλειά και στα παιδιά

Η ανασκόπηση στο BMJ Open βρήκε ότι το πρωτοπαθές Raynaud είναι περίπου 2,7 φορές πιο συχνό σε όσους κάνουν χειρωνακτική εργασία. Αν δουλεύετε με εργαλεία που δονούνται, όπως κομπρεσέρ, αλυσοπρίονα ή τροχούς, ή σε ψυχρό περιβάλλον, όπως σε ψυγεία και ιχθυαγορές, προστατεύστε τα χέρια με ζεστά γάντια, κάνετε διαλείμματα και ενημερώστε τον γιατρό εργασίας αν εμφανίσετε αλλαγές χρώματος στα δάχτυλα.

Για τα παιδιά, το NHS συστήνει να δει γιατρός κάθε παιδί κάτω από 12 ετών με συμπτώματα Raynaud, ώστε να ελεγχθεί αν υπάρχει άλλη αιτία.

Raynaud ή κάτι άλλο;

Το NHS ξεχωρίζει το Raynaud από καταστάσεις που του μοιάζουν. Τα χιονίστρα προκαλούν φαγούρα και πρήξιμο στα δάχτυλα μετά από έντονο κρύο, που χειροτερεύει όταν ζεσταθείτε. Το μυρμήγκιασμα που περνά σε λίγα λεπτά μετά από πίεση ενός χεριού στον ύπνο δεν είναι Raynaud. Το ίδιο και τα κρύα πόδια χωρίς αλλαγή χρώματος. Για τις άλλες αιτίες που κάνουν τα άκρα κρύα, δείτε τον οδηγό για την κακή κυκλοφορία στα πόδια και την ενότητα Αγγειοχειρουργική.