Όζοι θυρεοειδούς: πότε χρειάζονται βιοψία ή χειρουργείο

Οι όζοι θυρεοειδούς είναι μικρά «ογκίδια» μέσα στον θυρεοειδή αδένα, που στο υπερηχογράφημα ξεχωρίζουν από τον υπόλοιπο ιστό. Είναι πολύ συχνοί: σύμφωνα με τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Θυρεοειδούς (ETA), έως 60% των ενηλίκων έχουν έναν ή περισσότερους. Οι περισσότεροι είναι καλοήθεις, δεν προκαλούν συμπτώματα και δεν χρειάζονται θεραπεία. Το υπερηχογράφημα δείχνει ποιοι χρειάζονται βιοψία, και μόνο λίγοι καταλήγουν σε χειρουργείο.

Τι είναι οι όζοι θυρεοειδούς

Ο θυρεοειδής είναι ένας αδένας σε σχήμα πεταλούδας στο μπροστινό μέρος του λαιμού, κάτω από το «μήλο του Αδάμ». Παράγει τις θυρεοειδικές ορμόνες, που ρυθμίζουν τον μεταβολισμό.

Ένας όζος μπορεί να είναι συμπαγής, να έχει υγρό (κύστη) ή να είναι μικτός. Μπορεί να υπάρχει ένας μόνο όζος ή πολλοί, οπότε μιλάμε για πολυοζώδη βρογχοκήλη (διογκωμένο θυρεοειδή με πολλούς όζους).

Οι περισσότεροι όζοι βρίσκονται τυχαία, σε υπερηχογράφημα ή αξονική τομογραφία που έγινε για άλλο λόγο. Οι οδηγίες της Αμερικανικής Εταιρείας Θυρεοειδούς (ATA) αναφέρουν ότι με την ψηλάφηση βρίσκεται όζος σε περίπου 5% των γυναικών και 1% των ανδρών, ενώ το υπερηχογράφημα βρίσκει όζους σε 19% έως 68% των ανθρώπων, συχνότερα σε γυναίκες και σε μεγαλύτερες ηλικίες.

Είναι επικίνδυνοι οι όζοι θυρεοειδούς;

Στη μεγάλη πλειονότητα όχι. Σύμφωνα με την ETA, ο καρκίνος βρίσκεται σε 1% έως 5% των όζων στον γενικό πληθυσμό. Και όταν βρεθεί καρκίνος, συνήθως είναι μικρός, μένει μέσα στον αδένα και εξελίσσεται αργά. Η ETA τονίζει ότι πολλοί όζοι χειρουργούνται χωρίς λόγο, και ότι μια πιο συντηρητική στάση έχει λιγότερες επιπλοκές. Για τον ίδιο λόγο δεν συστήνει υπερηχογράφημα θυρεοειδούς «προληπτικά» σε ανθρώπους χωρίς συμπτώματα. Ποιες εξετάσεις έχουν νόημα στον έλεγχο ρουτίνας θα βρείτε στον οδηγό για το check up.

Όζοι θυρεοειδούς: συμπτώματα

Οι περισσότεροι όζοι δεν προκαλούν κανένα σύμπτωμα. Όταν υπάρχουν συμπτώματα, συνήθως οφείλονται στο μέγεθος ή στη λειτουργία του όζου:

• ορατό ή ψηλαφητό ογκίδιο στον λαιμό, που ανεβαίνει όταν καταπίνετε
• αίσθημα πίεσης ή «κόμπου» στον λαιμό
• δυσκολία στην κατάποση ή στην αναπνοή, όταν ένας μεγάλος όζος ή βρογχοκήλη πιέζει την τραχεία ή τον οισοφάγο
• βραχνάδα
• συμπτώματα υπερθυρεοειδισμού (ταχυπαλμία, απώλεια βάρους, τρέμουλο, εφίδρωση), όταν ο όζος παράγει πολλή ορμόνη (θερμός ή υπερλειτουργικός όζος)

Το NICE, το βρετανικό Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας και Αριστείας, χαρακτηρίζει ως σημάδια που θέλουν προσοχή τη δύσπνοια, το γρήγορο μεγάλωμα ενός όζου, τη βραχνάδα και τη δυσκολία στην κατάποση. Το άγχος ή ο «κόμπος» στον λαιμό χωρίς όζο στο υπερηχογράφημα δεν οφείλεται σε όζο θυρεοειδούς.

Αιτίες και παράγοντες κινδύνου

Οι περισσότεροι όζοι είναι καλοήθεις αλλαγές του αδένα: υπερπλασία (αδενωματώδεις ή κολλοειδείς όζοι), κύστεις ή αδενώματα. Όζοι εμφανίζονται και σε φλεγμονές του θυρεοειδούς, όπως η θυρεοειδίτιδα Hashimoto. Η ETA σημειώνει επίσης ότι σε περιοχές που είχαν ή έχουν έλλειψη ιωδίου, οι πολυοζώδεις βρογχοκήλες και οι θερμοί όζοι είναι συχνότεροι.

Σύμφωνα με την ETA, ορισμένοι παράγοντες κάνουν τον γιατρό πιο πρόθυμο να ζητήσει βιοψία:

• ακτινοβολία στο κεφάλι ή στον λαιμό στην παιδική ηλικία
• οικογενειακό ιστορικό μυελοειδούς καρκίνου θυρεοειδούς ή κληρονομικού συνδρόμου (MEN2)
• ισχυρό οικογενειακό ιστορικό καρκίνου θυρεοειδούς (περισσότεροι από δύο συγγενείς)
• ανδρικό φύλο και νεαρή ηλικία
• μοναχικός όζος ή όζος που προκαλεί συμπτώματα πίεσης

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η αρχική εκτίμηση, σύμφωνα με την ETA, περιλαμβάνει ιστορικό, κλινική εξέταση, εξέταση αίματος για τη λειτουργία του θυρεοειδούς και υπερηχογράφημα του λαιμού.

• TSH. Είναι η βασική εξέταση αίματος. Αν η TSH είναι χαμηλή, ο όζος μπορεί να παράγει ο ίδιος ορμόνη. Τότε, κατά την ETA και την ATA, γίνεται σπινθηρογράφημα θυρεοειδούς. Οι θερμοί όζοι σπάνια είναι κακοήθεις και συνήθως δεν χρειάζονται βιοψία.
• Καλσιτονίνη. Η ETA δεν παίρνει θέση υπέρ ή κατά της μέτρησης σε όλους. Τη ζητά ο γιατρός σε επιλεγμένες περιπτώσεις, για τον μυελοειδή καρκίνο.
• Υπερηχογράφημα λαιμού. Είναι η εξέταση που κρίνει τα περισσότερα. Ελέγχει τον θυρεοειδή και τους λεμφαδένες του λαιμού.
• Αξονική ή μαγνητική τομογραφία. Κατά την ETA χρειάζονται μόνο για να φανεί πόσο εκτείνεται μια μεγάλη βρογχοκήλη, για παράδειγμα πίσω από το στέρνο.

Υπερηχογράφημα και κατάταξη EU-TIRADS

Η ETA συστήνει ο γιατρός να περιγράφει κάθε όζο με το σύστημα EU-TIRADS, που κατατάσσει τους όζους σε κατηγορίες κινδύνου με βάση την εικόνα τους στο υπερηχογράφημα. Τα «ύποπτα» χαρακτηριστικά είναι το ακανόνιστο σχήμα, τα ακανόνιστα όρια, οι μικροαποτιτανώσεις (πολύ μικρά σημεία ασβεστίου) και η έντονα σκοτεινή (υποηχογενής) εικόνα.

Το μέγεθος από μόνο του δεν λέει αν ένας όζος είναι επικίνδυνος. Ένας όζος 2 εκατοστών χαμηλού κινδύνου μπορεί να είναι λιγότερο ανησυχητικός από έναν όζο 1 εκατοστού με ύποπτα χαρακτηριστικά.

Πότε χρειάζεται βιοψία θυρεοειδούς (FNA)

Η βιοψία θυρεοειδούς (FNA, παρακέντηση με λεπτή βελόνα) γίνεται όταν ο όζος ξεπερνά το όριο μεγέθους της κατηγορίας του, όπως στον πίνακα. Η ETA συστήνει να γίνεται πάντα με καθοδήγηση υπερήχου και να αποφασίζεται μαζί με τον ασθενή, λαμβάνοντας υπόψη και τους παράγοντες κινδύνου. Βιοψία χρειάζεται επίσης, ανεξάρτητα από την κατηγορία, όταν υπάρχουν ύποπτοι λεμφαδένες ή υποψία ότι ο όζος επεκτείνεται έξω από τον αδένα.

Η λεπτή βελόνα παίρνει κύτταρα, που εξετάζονται στο μικροσκόπιο (κυτταρολογική εξέταση). Σύμφωνα με την ETA, η αντιπηκτική αγωγή δεν αποκλείει από μόνη της τη βιοψία. Μη σταματήσετε όμως κανένα φάρμακο χωρίς οδηγία του γιατρού σας.

Τα αποτελέσματα: το σύστημα Bethesda

Το αποτέλεσμα της βιοψίας δίνεται σε έξι κατηγορίες του συστήματος Bethesda. Τα ποσοστά κινδύνου είναι αυτά που παραθέτει η ETA.

Στα «απροσδιόριστα» αποτελέσματα (III και IV) η ETA αναφέρει ότι μπορεί να βοηθήσει ο μοριακός έλεγχος του δείγματος, όπου είναι διαθέσιμος. Σε πολύ μικρούς ύποπτους όζους (5 έως 10 mm), χωρίς ύποπτους λεμφαδένες, η ETA δέχεται ως επιλογή και την ενεργό παρακολούθηση αντί για άμεσο χειρουργείο.

Παρακολούθηση των όζων που δεν χρειάζονται βιοψία

Οι περισσότεροι όζοι απλώς παρακολουθούνται με υπερηχογράφημα. Η ETA προτείνει:

• EU-TIRADS 2 και 3, κάτω από 10 mm: καμία άλλη εξέταση.
• EU-TIRADS 2 πάνω από 10 mm και EU-TIRADS 3 από 10 έως 20 mm: νέο υπερηχογράφημα σε 3 έως 5 χρόνια.
• EU-TIRADS 4 κάτω από 15 mm: νέο υπερηχογράφημα σε 1 χρόνο.
• EU-TIRADS 5 κάτω από 10 mm: υπερηχογράφημα κάθε 6 έως 12 μήνες. Αν δεν αλλάξει τίποτα σε 2 χρόνια, η παρακολούθηση μπορεί να αραιώσει.

Ως σημαντική αύξηση η ETA ορίζει αύξηση τουλάχιστον 20% σε δύο διαστάσεις του όζου (με ελάχιστη αύξηση 2 mm) ή αύξηση του όγκου πάνω από 50%. Τότε ο όζος ξαναεκτιμάται και μπορεί να χρειαστεί βιοψία.

Θεραπεία: πότε χρειάζεται χειρουργείο

Ένας καλοήθης όζος χωρίς συμπτώματα δεν χρειάζεται θεραπεία. Το NICE συστήνει να μη δίνεται θεραπεία σε ενήλικες με καλοήθη διόγκωση του θυρεοειδούς, φυσιολογική λειτουργία και ήπια ή καθόλου συμπτώματα, εκτός αν υπάρχει δυσκολία στην αναπνοή ή σημαντική στένωση της τραχείας.

Τι δεν βοηθά

Η ETA συστήνει να μη δίνεται θυροξίνη για να «μικρύνουν» οι όζοι σε ανθρώπους με φυσιολογική λειτουργία θυρεοειδούς. Συστήνει επίσης να μη δίνονται συμπληρώματα ιωδίου ή σεληνίου, εκτός αν υπάρχει έλλειψη. Η ATA καταλήγει στο ίδιο για τη θυροξίνη: το μικρό όφελος δεν δικαιολογεί τους κινδύνους.

Θεραπείες χωρίς χειρουργείο

• Ραδιενεργό ιώδιο. Η ETA το συστήνει ως εναλλακτική του χειρουργείου στον μοναχικό θερμό όζο, και μπορεί να εξεταστεί και στην καλοήθη πολυοζώδη βρογχοκήλη.
• Έγχυση αιθανόλης. Η ETA την προτείνει ως πρώτη θεραπεία για κύστεις ή όζους που είναι κυρίως υγρό.
• Θερμική καταστροφή (ραδιοσυχνότητες, laser, μικροκύματα). Για καλοήθεις συμπαγείς όζους που προκαλούν συμπτώματα. Σύμφωνα με την ETA, ο όγκος του όζου μειώνεται κατά 57% έως 77% στα 5 χρόνια, χωρίς γενική αναισθησία. Πριν από τη θεραπεία χρειάζεται δεύτερη καλοήθης βιοψία.

Πότε προτείνεται χειρουργείο

Σύμφωνα με την ETA, το χειρουργείο εξετάζεται όταν:

• ο όζος ή η βρογχοκήλη προκαλεί συμπτώματα πίεσης, ως μία από τις επιλογές μαζί με το ιώδιο και τη θερμική καταστροφή
• η βιοψία είναι ύποπτη ή κακοήθης (Bethesda V και VI)
• η βιοψία είναι απροσδιόριστη (Bethesda III και IV) και η παρακολούθηση δεν ταιριάζει, για παράδειγμα λόγω μεγέθους ή συμπτωμάτων
• η καλσιτονίνη είναι αυξημένη πάνω από τα καθορισμένα όρια
• ένας καλοήθης όζος είναι 4 εκατοστά ή μεγαλύτερος, επεκτείνεται πίσω από το στέρνο ή σας ενοχλεί αισθητικά

Όταν η νόσος αφορά μόνο τον ένα λοβό, η ETA συστήνει αφαίρεση μόνο αυτού του λοβού (λοβεκτομή). Τι περιλαμβάνει η επέμβαση, πώς είναι η ανάρρωση και ποιες είναι οι επιπλοκές θα τα βρείτε στον οδηγό για τη θυρεοειδεκτομή.

Όζοι θυρεοειδούς στην εγκυμοσύνη και στα παιδιά

Στην εγκυμοσύνη ο όζος εκτιμάται όπως και εκτός εγκυμοσύνης, με μία διαφορά: σύμφωνα με την ATA, το σπινθηρογράφημα αντενδείκνυται. Η ATA συστήνει βιοψία σε όζους που την χρειάζονται, όταν η λειτουργία του θυρεοειδούς είναι φυσιολογική ή χαμηλή. Αν βρεθεί καρκίνος, συχνά το χειρουργείο μπορεί να περιμένει μετά τον τοκετό. Η απόφαση παίρνεται με τον ενδοκρινολόγο και τον μαιευτήρα.

Στα παιδιά και στους εφήβους, το NICE συστήνει η αντιμετώπιση να αποφασίζεται από ειδική διεπιστημονική ομάδα.

Για τις υπόλοιπες παθήσεις που αντιμετωπίζει ο γενικός χειρουργός, δείτε την ενότητα Γενική χειρουργική.