Εκκολπωματίτιδα: συμπτώματα, διατροφή και θεραπεία

Η εκκολπωματίτιδα είναι φλεγμονή των εκκολπωμάτων, μικρών θυλάκων που σχηματίζονται στο τοίχωμα του παχέος εντέρου. Προκαλεί συνήθως σταθερό, έντονο πόνο κάτω αριστερά στην κοιλιά, συχνά με πυρετό. Οι περισσότερες κρίσεις είναι ήπιες και περνούν με παυσίπονο, ξεκούραση και παρακολούθηση στο σπίτι, συχνά χωρίς αντιβίωση. Ένα μικρό ποσοστό εμφανίζει επιπλοκές, όπως απόστημα ή διάτρηση, που χρειάζονται νοσοκομείο και μερικές φορές χειρουργείο.

Εκκολπώματα, εκκολπωματική νόσος και εκκολπωματίτιδα

Οι τρεις όροι μοιάζουν, αλλά περιγράφουν διαφορετικές καταστάσεις. Οι οδηγίες του βρετανικού NICE τις ξεχωρίζουν έτσι:

Σύμφωνα με τη βρετανική δημόσια υπηρεσία υγείας (NHS), οι περισσότεροι άνθρωποι αποκτούν κάποια εκκολπώματα όσο μεγαλώνουν, χωρίς ποτέ να έχουν συμπτώματα. Αν σε μια κολονοσκόπηση σας είπαν ότι έχετε εκκολπώματα, αυτό από μόνο του δεν χρειάζεται θεραπεία. Το NICE συστήνει να ενημερώνεται ο ασθενής ότι η εκκολπωμάτωση δεν προκαλεί συμπτώματα και δεν χρειάζεται ειδική αγωγή.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες της Παγκόσμιας Εταιρείας Χειρουργικής Επειγόντων (WSES) αναφέρουν ότι περίπου 4% όσων έχουν εκκολπώματα θα εμφανίσουν κάποια στιγμή οξεία εκκολπωματίτιδα. Η πάθηση είναι συχνότερη σε μεγαλύτερες ηλικίες, αλλά έως ένας στους πέντε ασθενείς με οξεία εκκολπωματίτιδα στις δυτικές χώρες είναι κάτω από 50 ετών. Το τμήμα που προσβάλλεται συνήθως είναι το σιγμοειδές, το τελευταίο κομμάτι του παχέος εντέρου πριν από το ορθό.

Εκκολπωματίτιδα: συμπτώματα

Το κύριο σύμπτωμα της οξείας εκκολπωματίτιδας είναι σταθερός πόνος στην κοιλιά, συνήθως έντονος και εντοπισμένος κάτω αριστερά. Σύμφωνα με το NICE, μπορεί να συνοδεύεται από:

• πυρετό
• ξαφνική αλλαγή στις κενώσεις, δηλαδή δυσκοιλιότητα ή διάρροια
• σημαντική αιμορραγία ή βλέννη από το ορθό
• ευαισθησία στην ψηλάφηση κάτω αριστερά, μια μάζα που ψηλαφάται ή φούσκωμα της κοιλιάς

Σε μια μειοψηφία ασθενών, και συχνότερα σε άτομα ασιατικής καταγωγής, ο πόνος εντοπίζεται κάτω δεξιά και μπορεί να μπερδευτεί με σκωληκοειδίτιδα.

Η εκκολπωματική νόσος χωρίς φλεγμονή δίνει πιο ήπια εικόνα: πόνο που έρχεται και φεύγει κάτω αριστερά, που μπορεί να ξεκινά μετά το φαγητό και να ανακουφίζεται όταν αδειάσει το έντερο ή βγουν αέρια, με δυσκοιλιότητα, διάρροια ή περιστασιακά αίμα στα κόπρανα. Το NICE επισημαίνει ότι τα συμπτώματα αυτά μοιάζουν με εκείνα του ευερέθιστου εντέρου, της κολίτιδας και του καρκίνου, γι' αυτό χρειάζεται εκτίμηση από γιατρό.

Σημάδια επιπλοκής

Το NICE συστήνει εκτίμηση στο νοσοκομείο την ίδια μέρα όταν ο πόνος δεν ελέγχεται και υπάρχει κάποιο από τα παρακάτω:

Περισσότερα για το πότε ο πόνος στην κοιλιά είναι επείγον θα βρείτε στον οδηγό για τον πόνο στην κοιλιά.

Τι αυξάνει τον κίνδυνο

Οι οδηγίες δεν δίνουν μία μόνο αιτία, αλλά καταγράφουν παράγοντες που σχετίζονται με τις κρίσεις και τις επιπλοκές:

• Τρόπος ζωής. Το NICE συστήνει άσκηση, απώλεια βάρους όταν υπάρχει υπερβολικό βάρος και διακοπή του καπνίσματος, για να μειωθεί ο κίνδυνος οξείας εκκολπωματίτιδας.
• Φάρμακα. Το NICE συμβουλεύει να αποφεύγονται, όπου γίνεται, τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη και τα οπιοειδή παυσίπονα, γιατί μπορεί να αυξάνουν τον κίνδυνο διάτρησης.
• Ανοσοκαταστολή. Η WSES θεωρεί ότι όσοι έχουν εξασθενημένο ανοσοποιητικό, για παράδειγμα επειδή παίρνουν χρόνια κορτιζόνη ή ανοσοκατασταλτικά, έχουν κάνει μεταμόσχευση ή έχουν χρόνια νεφρική ανεπάρκεια, έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να αποτύχει η θεραπεία χωρίς χειρουργείο.

Σε μια μεγάλη αγγλική μελέτη με πάνω από 65.000 ασθενείς, που αναφέρεται στις οδηγίες της WSES, οι γυναίκες, οι νεότεροι, οι καπνιστές, όσοι είχαν παχυσαρκία και όσοι είχαν επιπλεγμένο πρώτο επεισόδιο είχαν συχνότερα νέα εισαγωγή ή επείγον χειρουργείο.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η διάγνωση βασίζεται στα συμπτώματα, στην εξέταση της κοιλιάς, στις εξετάσεις αίματος και, όταν χρειάζεται, στην αξονική τομογραφία. Η WSES σημειώνει ότι η διάγνωση μόνο με την κλινική εικόνα συχνά δεν είναι ακριβής, γιατί άλλες παθήσεις δίνουν παρόμοιο πόνο.

• Εξετάσεις αίματος. Στο νοσοκομείο το NICE συστήνει γενική αίματος, νεφρική λειτουργία και CRP, τον δείκτη φλεγμονής. Σε μια μελέτη που παραθέτει η WSES, όταν υπήρχαν μαζί πόνος μόνο κάτω αριστερά, CRP πάνω από 50 mg/l και απουσία εμετού, η διάγνωση επιβεβαιώθηκε στο 97% των ασθενών. Αν οι δείκτες φλεγμονής δεν είναι αυξημένοι, το NICE συστήνει να εξεταστούν άλλες αιτίες.
• Αξονική τομογραφία. Η WSES προτείνει την αξονική με σκιαγραφικό ως πρώτη απεικονιστική εξέταση. Το NICE συστήνει αξονική μέσα σε 24 ώρες από την εισαγωγή όταν υπάρχει υποψία επιπλοκής και οι δείκτες είναι αυξημένοι. Αν το σκιαγραφικό αντενδείκνυται, γίνεται αξονική χωρίς σκιαγραφικό, μαγνητική τομογραφία ή υπερηχογράφημα.

Η κολονοσκόπηση δεν γίνεται στην οξεία φάση. Χρησιμοποιείται αργότερα, όπως εξηγούμε παρακάτω.

Θεραπεία της εκκολπωματίτιδας

Η θεραπεία εξαρτάται από το αν η εκκολπωματίτιδα είναι απλή ή επιπλεγμένη και από τη γενική σας υγεία.

Απλή εκκολπωματίτιδα: συχνά χωρίς αντιβίωση

Για όσους δεν έχουν γενικά συμπτώματα, όπως υψηλό πυρετό ή αδιαθεσία, το NICE συστήνει να εξετάζεται η αντιμετώπιση χωρίς αντιβίωση, με απλό παυσίπονο όπως η παρακεταμόλη και επανεκτίμηση αν τα συμπτώματα επιμένουν ή χειροτερεύουν. Η WSES πηγαίνει ένα βήμα πιο πέρα: σε άτομα με φυσιολογικό ανοσοποιητικό και απλή εκκολπωματίτιδα χωρίς σημεία γενικής φλεγμονής, συστήνει ρητά να μη δίνεται αντιβίωση.

Τα στοιχεία προέρχονται από τυχαιοποιημένες μελέτες. Σε μια μελέτη από τη Σουηδία και την Ισλανδία με 623 ασθενείς, η αντιβίωση δεν επιτάχυνε την ανάρρωση ούτε απέτρεψε επιπλοκές ή υποτροπές. Στην ολλανδική μελέτη DIABOLO, στα δύο χρόνια οι υποτροπές ήταν 15,4% χωρίς αντιβίωση και 14,9% με αντιβίωση. Η ανασκόπηση Cochrane του 2022 κατέληξε ότι το όφελος της αντιβίωσης στην απλή εκκολπωματίτιδα είναι αβέβαιο και ότι τα στοιχεία είναι χαμηλής ποιότητας.

Αντιβίωση δίνεται όταν υπάρχουν γενικά συμπτώματα, ανοσοκαταστολή ή σοβαρά συνοδά νοσήματα, σύμφωνα με το NICE. Η απόφαση είναι πάντα του γιατρού. Μην παίρνετε αντιβίωση που περίσσεψε από παλιότερη θεραπεία.

Η WSES προτείνει θεραπεία στο σπίτι για όσους δεν έχουν σοβαρά συνοδά νοσήματα και μπορούν να πίνουν υγρά, με επανεκτίμηση μέσα σε 7 ημέρες, ή νωρίτερα αν χειροτερεύσουν. Σύμφωνα με τις ίδιες οδηγίες, ακόμη και ηλικιωμένοι με συνοδά νοσήματα έχουν αντιμετωπιστεί με ασφάλεια στο σπίτι σε επιλεγμένες περιπτώσεις.

Επιπλεγμένη εκκολπωματίτιδα: νοσοκομείο

Η επιπλεγμένη εκκολπωματίτιδα αντιμετωπίζεται στο νοσοκομείο με ενδοφλέβια αντιβίωση και στενή παρακολούθηση.

• Απόστημα. Σύμφωνα με τη WSES, περίπου 15% έως 20% όσων εισάγονται με οξεία εκκολπωματίτιδα έχουν απόστημα στην αξονική. Τα μικρά αποστήματα, κάτω από 4 έως 5 cm, αντιμετωπίζονται συνήθως μόνο με αντιβίωση. Για τα μεγαλύτερα, η WSES προτείνει παροχέτευση με βελόνα από το δέρμα υπό καθοδήγηση αξονικής, ενώ το NICE θέτει όριο τα 3 cm για παροχέτευση ή χειρουργείο.
• Διάτρηση με περιτονίτιδα. Χρειάζεται επείγον χειρουργείο. Συνήθως αφαιρείται το πάσχον τμήμα του εντέρου. Ο χειρουργός μπορεί να ενώσει τα δύο άκρα αμέσως ή να φτιάξει προσωρινή κολοστομία, δηλαδή να βγάλει το έντερο σε ένα άνοιγμα στην κοιλιά, όπου τα κόπρανα συλλέγονται σε σακουλάκι (επέμβαση Hartmann). Η WSES συστήνει την επέμβαση Hartmann στους βαριά πάσχοντες και την άμεση ένωση στους σταθερούς ασθενείς χωρίς άλλα νοσήματα.

Χρειάζεται χειρουργείο μετά από επαναλαμβανόμενες κρίσεις;

Όχι αυτόματα. Παλιότερα η αφαίρεση του σιγμοειδούς συστηνόταν μετά από έναν συγκεκριμένο αριθμό κρίσεων. Η WSES προτείνει πλέον η απόφαση να βασίζεται στον ίδιο τον ασθενή και όχι στον αριθμό των επεισοδίων, και να σχεδιάζεται προγραμματισμένη επέμβαση σε όσους έχουν υψηλό κίνδυνο, όπως οι ανοσοκατεσταλμένοι. Το NICE προτείνει επέμβαση, ανοιχτή ή λαπαροσκοπική, σε όσους συνεχίζουν να έχουν συμπτώματα μετά από επιπλεγμένη κρίση, για παράδειγμα λόγω στένωσης ή συριγγίου. Για το πώς γίνονται οι επεμβάσεις με μικρές τομές, δείτε τον οδηγό για τη λαπαροσκοπική χειρουργική.

Οι υποτροπές είναι λιγότερες απ' ό,τι πιστευόταν. Στην αγγλική μελέτη που αναφέρθηκε, μετά από τέσσερα χρόνια περίπου 11,2% είχαν νέο επεισόδιο, ενώ επείγουσα κολεκτομή χρειάστηκε το 0,9%. Το NICE δεν συστήνει αντιβιοτικά ή άλλα φάρμακα για την πρόληψη νέων κρίσεων.

Κολονοσκόπηση μετά την κρίση

Η κολονοσκόπηση εξετάζει το εσωτερικό του παχέος εντέρου και βοηθά να αποκλειστεί ένας όγκος που μπορεί να μοιάζει με εκκολπωματίτιδα. Μετά από απόστημα που αντιμετωπίστηκε χωρίς χειρουργείο, η WSES προτείνει έλεγχο του εντέρου 4 έως 6 εβδομάδες αργότερα. Σε μια μελέτη που παραθέτει, 11,4% όσων είχαν απόστημα είχαν τελικά καρκίνο που έμοιαζε με εκκολπωματίτιδα.

Μετά από απλή εκκολπωματίτιδα επιβεβαιωμένη με αξονική ο κίνδυνος είναι χαμηλός. Σε μια συστηματική ανασκόπηση που αναφέρει η WSES, καρκίνος βρέθηκε σε 1,16% όσων έκαναν κολονοσκόπηση. Ο γιατρός σας θα αποφασίσει αν τη χρειάζεστε, λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία σας και αν έχετε κάνει πρόσφατα κολονοσκόπηση ή άλλο προληπτικό έλεγχο για τον καρκίνο του παχέος εντέρου.

Εκκολπωματίτιδα και διατροφή

Για την πρόληψη νέων κρίσεων, το NICE συστήνει ισορροπημένη διατροφή με δημητριακά ολικής άλεσης, φρούτα και λαχανικά. Οι ίδιες οδηγίες ξεκαθαρίζουν ότι δεν χρειάζεται να αποφεύγετε σπόρους, ξηρούς καρπούς, ποπ κορν ή φλούδες φρούτων, κάτι που συχνά συμβουλεύουν λανθασμένα. Η NHS σημειώνει επίσης ότι δεν υπάρχουν συγκεκριμένες τροφές που πρέπει να αποφεύγονται.

Πρακτικά, σύμφωνα με το NICE:

• αυξήστε τις φυτικές ίνες σταδιακά, για να έχετε λιγότερα αέρια και φούσκωμα
• πίνετε αρκετά υγρά όταν αυξάνετε τις ίνες
• το όφελος μπορεί να φανεί μετά από μερικές εβδομάδες, και αν τις ανέχεστε, η διατροφή με πολλές ίνες καλό είναι να γίνει μόνιμη
• αν οι ίνες από τις τροφές δεν σας ταιριάζουν ή έχετε επίμονη δυσκοιλιότητα, ο γιατρός μπορεί να προτείνει υπακτικά που αυξάνουν τον όγκο των κοπράνων

Τι τρώω στην κρίση;

Στη διάρκεια της κρίσης ακολουθήστε τις οδηγίες του γιατρού σας. Οι οδηγίες της WSES σημειώνουν ότι δεν υπάρχουν μελέτες που να εξετάζουν αν ο περιορισμός της διατροφής ή η κατάκλιση βοηθούν στην απλή εκκολπωματίτιδα. Αν νοσηλευτείτε με επιπλοκή, η σίτιση θα ξεκινήσει σταδιακά, ανάλογα με την πορεία σας.

Ηλικιωμένοι, νέοι και ανοσοκατεσταλμένοι

• Ηλικιωμένοι. Τα συνοδά νοσήματα, πιο συχνά σε αυτή την ηλικία, αλλάζουν τη θεραπεία: το NICE συστήνει αντιβίωση όταν υπάρχουν σοβαρά συνοδά νοσήματα. Η ηλικία από μόνη της δεν σημαίνει νοσηλεία, αφού η WSES αναφέρει ηλικιωμένους που αντιμετωπίστηκαν με ασφάλεια στο σπίτι.
• Νέοι κάτω των 50. Σύμφωνα με τα στοιχεία της μελέτης DIABOLO που παραθέτει η WSES, οι νεότεροι ασθενείς και όσοι είχαν πολύ έντονο πόνο στην αρχή είχαν μεγαλύτερο κίνδυνο για επιπλοκή ή υποτροπή.
• Ανοσοκατεσταλμένοι. Η WSES τους θεωρεί ομάδα υψηλού κινδύνου, με συχνότερη ανάγκη για επείγον χειρουργείο. Αν παίρνετε κορτιζόνη ή ανοσοκατασταλτικά, ενημερώστε τον γιατρό σας από την πρώτη μέρα των συμπτωμάτων.

Για τις υπόλοιπες παθήσεις της κοιλιάς και τις επεμβάσεις τους, δείτε την ενότητα Γενική χειρουργική.